`Wat nieuw is, gebeurt hier'

Ruim twee maanden geleden begon voormalig uitgever Christoph Buchwald als directeur van cultureel centrum De Balie in Amsterdam. `In kunst vind je de mooiste reactie op wat er gebeurt in de wereld.'

Christoph Buchwald zat deze zomer in Italië bij een bevriende collega-uitgever toen hij werd gebeld: had hij interesse om directeur te worden van De Balie, het centrum voor politiek en cultuur aan het Amsterdamse Leidseplein? Bestuurslid Bas Lubberhuizen, ook uitgever, had Buchwalds naam gesuggereerd nadat hij een interview met hem in de Volkskrant had gelezen. Waarom geen uitgever? In fictie en non-fictie komen alle maatschappelijke thema's immers samen.

Buchwald (50) was op dat moment net uitgever zonder uitgeverij. Eind 1997 had Siegfried Unseld hem als `kroonprins' de Duitse uitgeverij Suhrkamp binnengehaald, maar daar vertrok Buchwald al na drie jaar, naar eigen zeggen ,,omdat duidelijk werd dat Unseld geen ruimte liet aan zijn zelfgekozen vierde kroonprins.'' Aanbiedingen van andere uitgeverijen had hij genoeg. Ook was Buchwald begin vorig jaar gevraagd voor het directeurschap van het op te richten Rotterdamse beeldinstituut Las Palmas, maar hij trok zich terug toen Van der Ploeg voortijdig van zijn komst op de hoogte werd gesteld. Het beeldinstituut is inmiddels van de baan.

Buchwalds Nederlandse vrouw Eva Cossée was inmiddels bezig een eigen uitgeverij op te richten en hij was van plan om daar full time voor te gaan werken. Uitgeverij Cossee, een initiatief van Cossée, Buchwald en ex-Meulenhoffredacteur Wil Hansen, heeft gerenommeerde auteurs als J.M. Coetzee, David Grossman en Bernard Schlink in het fonds, en succesvolle jonge schrijvers als Erwin Mortier en Mark Boog. Zelf komt Buchwald in maart met een boek over Harry Mulisch, een van de schrijvers die hij in Duitsland introduceerde en bekend maakte.

Toch koos Buchwald voor De Balie. ,,Een betere manier om als politiek en cultureel denkende tijdgenoot te reageren op wat in de wereld gebeurt, kun je niet krijgen. In een een bedrijf waarin je voortdurend omgaat met mensen uit de wereld van cultuur, politiek en wetenschap.'' En bovendien met een breed publiek. In Duitsland wordt het maatschappelijk debat voornamelijk in de kranten en op politieke academies gevoerd, aldus Buchwald.

Dat De Balie meer kunst en cultuur zal gaan brengen, ligt voor de hand. Zijn voorganger Andrée van Es kwam uit de politiek, Buchwald heeft kunstgeschiedenis gestudeerd en betaalde zijn studie door filmmuziek te schrijven. Maar we hoeven zeker niet minder politieke thema's te verwachten, zegt Buchwald. ,,Wél zal De Balie bij politieke en maatschappelijke debatten alijd zoeken naar de culturele invalshoek die iets in een ander, scherper licht laat zien.''

Dat klinkt abstract. Een voorbeeld? ,,In december sprak voormalig Duits ambassadeur Otto von der Gablenz met de eerste post-communistische premier van Polen, Tadeusz Mazowiecki. Vervolgens vertelde Geert Mak een verhaal over een klein dorpje in Hongarije, en dat was al even spannend en concreet. Maar het debat daarna, met Oost-Europa-experts, was niet zo interessant.'' Want, wil Buchwald maar zeggen, kunst zorgt voor de beeldvorming over een bepaalde tijd. ,,Muziek, theater, boeken, schilderijen zeggen méér dan geschiedenisboeken. In kunst vind je de wonderbaarlijkste, mooiste, zeldzaamste reactie op wat er gebeurt in de wereld. En de politiek reageert altijd later.'' En, ook niet onhandig: ,,Die culturele invalshoek is ook een manier om een jonger publiek naar de Balie te trekken.''

Buchwald heeft nog geen programma in De Balie gehad dat helemaal van hem was. Daarvoor zit hij er nog te kort. Belangrijke thema's zijn volgens Buchwald de snel veranderende waarden, de rol van de cultuur als maatschappelijk geheugen en de vraag wat je aan `de markt' moet overlaten, en wat aan de zich op wereldniveau terugtrekkende politiek. Een nieuwe-Baliemanier om zo'n onderwerp te behandelen, zou kunnen zijn om kunstenaars en andere onconventionele denkers uit allerlei landen uit te nodigen die heel persoonlijk over de toekomst praten.

Maatschappelijke debatten moeten sowieso internationaler, vindt Buchwald: ,,Met de globalisering, om dat woord maar weer te gebruiken, kun je problemen al heel snel niet meer op nationaal niveau oplossen. Ik vroeg me tijdens het euthanasiedebat af waar de argumenten bleven die men in Duitsland en Frankrijk tegen euthanasie aandroeg – daar zijn niet alleen mensen uit de rechts-religieuze hoek tegen, zoals hier, maar ook artsen en filosofen. Je moet ervoor zorgen alle mogelijke argumenten helder op tafel te krijgen. En dat is dan ook een vorm van maatschappijkritiek. Mijn ideaal is dat de mensen gaan denken: wat nieuw is, gebeurt in De Balie.''

Is dat niet wat hoog gegrepen? ,,O vindt u dat? Goed, meer bescheiden dan: ik wil dat mensen denken: wat er in De Balie gebeurt heeft met ons leven te maken, daar moeten we naartoe. We moeten dan ook aantrekkelijker titels voor onze programma's verzinnen, bedenk ik nu. Want die werken dan net zo als een intrigerende titel van een boek.''