Schoonheidsknokploeg

Een ruimtelijk, schoon en samenhangend geheel, dat moest het beeld van de Amsterdamse binnenstad worden toen architect Hans van Heeswijk aantrad als `adviseur stadsvormgeving' in april 1999. De toenmalige wethouder van ruimtelijke ordening, Guusje ter Horst, had hem persoonlijk deze nieuwe post bezorgd. Begin december 2001 gaf Van Heeswijk zijn opdracht terug aan de opvolgster van Ter Horst, Bea Irik. Totale machteloosheid was zijn argument.

Wethouders en ambtenaren trokken zich geen zier aan van de nieuwbakken adviseur. Naast de herboren schone en lege Dam, het ruimtelijk aantrekkelijk hernieuwde ensemble Spui-Singel-Koningsplein, zag Van Heeswijk de binnenstad van Amsterdam op talloze plaatsen dichtslibben. De druppel die bij hem de emmer deed overlopen is de herinrichting van de Overtoom. Met een vrije trambaan in het midden, rijstroken voor auto's en fietsers ernaast, stoepen natuurlijk en ook nog een obligaat bomenrijtje, groeide deze prominente, maar relatief smalle verkeersader akelig potdicht.

Dat de missie van de adviseur stadsvormgeving in Amsterdam zou mislukken, lag bij voorbaat vast. De grootste handicap was natuurlijk dat het een adviseurschap betrof. Zeker in esthetische kwesties is dat smeken om vrijblijvendheid. Temeer in bestuurlijk Amsterdam.

Ter bevechting van het stedenschoon had Guusje ter Horst indertijd beter een knokploeg kunnen installeren. Met verregaande bevoegdheden. Kijk wat zich op het ogenblik op het Damrak afspeelt. Decennia geleden is de verloedering van deze monumentale stads-entree begonnen. Op deze kostbare plek ontstond een hysterisch, vunzig stadsbeeld dat zich, op basis van verworven recht, altijd aan overheidsingrijpen wist te onttrekken.

Maar zie. Met het prinselijk huwelijk als breekijzer wordt het visuele onkruid dat tegen de gevels is opgekropen, langzaam maar zeker gewied. De voorzitter van de ondernemersvereniging Damrak, Guus Bakker, directeur van de Beurs van Berlage, weet met succes de ene eigenaar na de andere te bewegen om in elk geval hun gevelreclame terug te brengen tot een aanvaardbaar minimum. Geholpen door gemeentelijke subsidiegelden heeft hij ruim zestig procent van de ondernemers al tot reiniging van hun puien overgehaald. Verstokte weigeraars zal hij straks mogelijk met de rechter dreigen.

Dit zijn andere praktijken en bevoegdheden dan waarover de arme adviseur stadsvormgeving Hans van Heeswijk kon beschikken. In zijn nieuwjaarstoespraak heeft de burgemeester van Amsterdam, Job Cohen, gezegd dat de terugtredende overheid haar langste tijd gehad heeft en plaats moet maken voor de optredende overheid. In dat licht moet de instelling van een stadsbouwmeester weer eens ernstig worden overwogen. Eén met, net als de rijksbouwmeester, bevoegdheden, financiële middelen, een eigen ontwerpatelier. Een gezaghebbende man of vrouw in het architectonisch en stedenbouwkundig métier. Zeker met de komst van de Noord/Zuidlijn zal zo'n regisseur onontbeerlijk zijn.