Pure winst bestaat niet

Met `The Corrections' wilde de Amerikaan Jonathan Franzen een boek schrijven dat alles heeft. Het lijkt erop dat het hem gelukt is.

Chip Lambert, mislukt universitair docent, mislukt schrijver, mislukt minnaar, werkt al tijden aan een filmscript dat nooit iets zal worden. Ambitieus is het wel: na een openingsmonoloog over `the anxieties of the phallus in Tudor drama', wil hij het verhaal vertellen van de affaire tussen Bill Clinton en Monica Lewinsky, maar-dan-anders: verplaatst naar een universitair milieu moet de uitzinnig erotische affaire tussen hoogleraar in tekstuele artefacten Bill en studente Mona symbool staan voor `the clash of Therapeutic and Transgressive worldviews'. Het moet een echt commerciële film worden, vindt Chip.

Chips script is een mooie blauwdruk voor The Corrections, de roman waarvan hij een van de hoofdpersonen is. The Corrections is een familieroman en geen boek over overspel, maar de schrijver ervan, Jonathan Franzen, liep jaren met net zulke grootse plannen rond als Chip.

Hij stak ze niet onder stoelen of banken.In een essay dat in 1996 verscheen schreef Franzen botweg dat het met de Amerikaanse fictie zo goed als afgelopen was, tenzij er weer een boek kwam dat alles had. Het moest toch mogelijk zijn een moderne, highbrow roman te schrijven die de Amerikaanse cultuur doorgrondde, model Don DeLillo of Thomas Pynchon, zonder de goede dingen van Hollywood te negeren, zoals het vertellen van een goed verhaal voor een breed publiek, het stilstaan bij lijden, vreugde en verdriet, bij universele menselijkheid kortom. Amerikaanse boeken deden het een of het ander, nooit allebei. Het was hoog tijd voor een correctie van dit schisma.

Franzen had in 1988 en 1992 twee goed ontvangen, maar tamelijk onverkoopbare romans geschreven, waarna men lange tijd niets van hem hoorde. Na dat ene essay sloot hij zich op in een verduisterde kamer in Manhattan om in eenzaamheid aan dat ultieme nieuwe boek te werken. Toen The Corrections afgelopen najaar met veel tamtam verscheen, concludeerden critici eensgezind dat hier iemand met recht hoog van de toren had geblazen. Dit was inderdaad zo'n boek dat literatuur en literette in zich verenigde; een boek voor het hoofd en voor het hart, een soap en een maatschappij-analyse, satire en literair verantwoord bouwwerk ineen. Geen boek dat je zomaar terzijde kon schuiven.

Pas aangekomen in zijn Amsterdamse hotelkamer en nog beneveld door een jetlag, lacht Franzen liever om de zelfspot die hij met Chip in The Corrections inbouwde, dan dat hij aan dat essay wordt herinnerd. ,,Ik was me bewust van de plaats die ik wilde innemen in de literatuur. Dat wilde ik in dit boek juist vermijden. Ik wilde mijn eigen ambities en preoccupaties loslaten en gewoon een verhaal vertellen. Achteraf gezien had dat artikel iets aanmatigends. Maar het was echt niet bedoeld als voorschrift, eerder als onderzoek. Ik formuleerde voor mezelf wat ik eigenlijk wilde doen.'

Bij romanpersonages wordt een dergelijk staaltje hubris doorgaans gestraft. Misschien kreeg Franzen daarom last van koudwatervrees toen Oprah Winfrey The Corrections tot boek van de maand koos voor haar boekenclub en de schrijver uitnodigde in haar show. Franzen zei in een paar interviews dat hij zich wat ongemakkelijk voelde bij het goedkeuringsstempel van Oprah's `koffiekransje', van lezende vrouwen – hij had nou juist zo gehoopt door te dringen tot in het fort van literatuur-negerende mannen. Waarop Oprah hem afbelde en Franzen middenin een oplagebevorderend relletje terecht kwam. Hij heeft inmiddels al vaker gezegd dat hij zich onzorgvuldig uitdrukte, gedeeltelijk ,,vanwege het feit dat ik op dat moment zeven jaar in een donkere kamer had zitten schrijven en opeens in het volle licht stond'.

Ouwe-jongens

Vraag blijft hoe het dan zit met die lezende vrouwen. Telt publieke erkenning alleen als die afkomstig is van mannen, liefst uit het ouwe-jongens circuit van collega-schrijvers en critici? Wat is er eigenlijk mis met lezende vrouwen?

,,Niets natuurlijk. Ik heb gezegd dat ik hoopte dat mannen mijn boek ook zouden lezen, maar ik realiseer me heel goed dat dit eerder een boek is dat vrouwen aanspreekt. Het gaat over een gezin, er is veel aandacht voor karakterontwikkeling. Ik generaliseer, maar mannen blijken voor dat soort boeken doorgaans weinig belangstelling te hebben. Ik ben dus alleen maar blij dat vrouwen mijn boek willen lezen. Alleen: ik denk dat dit een boek is dat iedereen moet kunnen aanspreken, omdat het over alles gaat.'

Voor een boek over alles heeft The Corrections een verbazend simpel plot. Moeder wil dat haar drie volwassen kinderen naar huis komen voor de kerstdagen. De kinderen komen na veel vijven en zessen en het wordt kerst. Einde.

Inderdaad, zo'n slot onder de kerstboom is een cliché. Tenzij je, zoals Franzen, de uitdaging juist zoekt in zaken die schrijvers als clichés terzijde hebben geschoven en die het nu alleen nog goed doen in slotafleveringen van tv-series.

De schrijver lacht. ,,Kerstmis leek mij een rijk motief, juist omdat het al zo vaak is behandeld. Ik kon er een hoop mee doen, details beschrijven, de hele opmaat, zoals in negentiende-eeuwse romans gebruikelijk is. Vroeger was kerst niet zo'n big deal, families woonden dicht bij elkaar, men zag elkaar vaak. Tegenwoordig is kerst vaak het enige tijdstip dat alle familieleden elkaar ontmoeten; het emotionele contact van een heel jaar wordt dan in die paar dagen gepropt, om aan een conventie uit het verleden te voldoen. Dat maakt kerst handig voor een schrijver, net als een verjaardag, een huwelijk of een begrafenis. Voor filmmakers geldt trouwens hetzelfde; net toen ik eindelijk mijn plot had bedacht, kwam de film Festen uit.'

In The Corrections is het kerstfeest het excuus voor een minutieus portret van de vijf leden van een gezin op dat cruciale omslagpunt in de gezagsverhoudingen – de ouders zijn te oud om nog ouders te zijn en worden weer kind, ze dwingen aldus de kinderen tot volwassenheid. In de openingsscène treffen we Alfred en Enid Lambert aan in hun huis in de `gerontocratische buitenwijken' van het fictieve stadje St. Jude in het Amerikaanse middenwesten, waar ze de guerilla van hun huwelijk uitvechten. Alfred voelt dat het voor mannen van zijn generatie levenslang verplichte harnas van geslotenheid en zelfbeheersing langzaam maar zeker wegroest; hij lijdt aan Parkinson en Alzheimer. Zijn trillende handen en het voedsel dat hij morst zijn een zware aanslag op de gemoedsrust van Enid, die zich ten koste van alles blijft vastklampen aan haar illusie van een rozig gezinsleven à la Good Housekeeping, het tijdschrift waarvan zij grote stapels in haar kasten bewaart. Zij `denkt aan kerstmis zoals andere mensen aan seks'.

De drie kinderen van Alfred en Enid zijn erin geslaagd de jaren vijftig in het muffe middenwesten te verruilen voor de flitsende nineties aan de oostkust, maar verder weten ze het ook niet goed meer. De oudste zoon, Gary, is onderdirecteur van een bank en strijdt met de gapende leegte die bij zijn materiële succes hoort, zoon Chip laat zijn filmscript voor wat het is om zich in Litouwen aan internetfraude te wijden en dochter Denise verspeelt haar baan als chef-kok in een hoogst trendy restaurant door eerst met de vrouw van de baas te slapen en vervolgens met de baas zelf. Grote gebeurtenissen blijven uit, of het moet Alfreds ongelukkige val zijn tijdens de cruise waarop Enid hem heeft meegesleurd, en waarvan ze zich zoveel had voorgesteld.

Nee, bij de Lamberts gaat het om niets anders dan hun pogingen iets van het leven te maken door telkens correcties aan te brengen; kleine en grote reparaties in hun eigen en elkaars leven, in hun fabrieksfouten, lekgeslagen illusies, gebroken dromen en overspannen verwachtingen.

Franzen is duidelijk gesteld op het literaire hogeschoolwerk. Met tientallen lijntjes zijn in The Corrections hilarische en tragische pogingen tot herstel met elkaar verweven. Dat leidt soms tot met betekenis overladen scènes als die waarin Alfred in de kelder van het huis op zoek gaat naar de kerstverlichting en filosofeert over het tijdperk dat men nog repareerde, in plaats van het nu gangbare wegsmijten (`Oh, the myths, the childish optimism, of the fix!'), maar ook tot beklemmende passages als die waarin de kleine Chip op last van Alfred boven zijn bord lever moet blijven zitten totdat het op is. Alfreds schuldgevoel over deze uit de hand gelopen straf wordt mooi gespiegeld aan het slot, als Chip weigert de smekende, zwaar demente Alfred uit een kliniek te halen, ook voor diens eigen bestwil. Niet alleen knap gefikst, maar ook met liefde geschreven.

Irritant

Dat is het mooie aan The Corrections. Het is zo'n boek dat nu eens aantrekt en imponeert, en dan weer afstoot en soms zelfs irriteert; de schrijver lijkt er nog niet helemaal mee uitgeworsteld. Alsof hij alles heeft willen openhouden, laveert hij vanuit het midden tussen generaties, sferen en tijdperken. Dat maakt het boek rijk, maar geeft het ook iets stroperigs en onbestemds.

Franzen zucht hartgrondig. ,,Het midden! Dat ben ik gewoonweg. Helemaal,' zegt hij bijna verontschuldigend. ,,Om te beginnen ben ik geboren in het midden van het land, in St Louis. Op een paar maanden na heb ik nauwelijks deel gehad aan de jaren zestig, maar ik heb er wel aan geroken; mijn broer was een hard-core hippie. Op college was het weer net zo: mijn jaar was nog redelijk idealistisch, maar uit het jaar na het mijne ging iedereen de optiewereld in. Politiek gezien is mijn gedachtegoed soms behoorlijk conservatief, maar mijn sympathie en mijn stem gaan weer naar links. Wat schrijven betreft sta ik ook ergens in het midden; ik voel me verwant met Thomas Pynchon en Don Delillo, de mannen van de structuur, maar ik houd ook enorm van de grote verhalenvertellers van de negentiende eeuw, zoals Tolstoj of Thomas Mann, die de tijd namen voor hun karakters.'

Wie cynisch wil zijn, kan zeggen dat de familie Lambert vooral bijeen wordt gehouden door geld – een ingewikkeld onderling patroon van connecties via pensioenfondsen, patenten en simpele schulden – en drugs, het middel waarmee westerlingen hun gemankeerde levens kunnen bijsturen sinds god dood is. Er is in The Corrections zelfs een drug die Correcktall heet. Maar economie en technologie staan uiteindelijk altijd in dienst van de liefde, niet in de laatste plaats die voor het schrijven zelf.

Franzen: ,,Er is veel liefde. Bijvoorbeeld tussen Chip en zijn vader, al kunnen ze het niet uiten, en ook Denise geeft echt veel om haar ouders. Ik schrijf over geld, drugs en trouwens ook voedsel, om iets over onze wereld te zeggen, maar het zijn ook de middelen waarmee mijn personages hun liefde uiten en waarmee ik die liefde beschrijf. Daarnaast is bijvoorbeeld geld een goede indicator voor karakters en motor voor een plot; het brengt suspense met zich mee, hoop, teleurstelling, noem maar op. Het kan ook heel goed zijn dat ikzelf bezeten ben van geld. Vrienden wijzen me erop dat ik het vaak over geld heb in mijn boeken. Misschien omdat ik het vroeger nooit had.'

Elastiekjes

En dan zijn er nog al die spullen. Franzen lijkt erop uit het nondescripte bezit van de familie Lambert zo precies mogelijk te beschrijven. De halve boedel van Alfred en Enid krijgen we voor onze kiezen, van Enids waardecoupons uit het jaar nul met uitgedroogde elastiekjes erom, tot Alfreds blauwe stoel, die door Enid bij de komst van een nieuw tapijt naar de kelder is verbannen, van Denises zwarte kasjmier jurk tot Gary's donkere kamer, van Enids gebloemde pannenlappen tot de Nordic Pleasurelines-tassen waarmee Alfred en Enid op cruise gaan; de schrijver beziet al die spullen geamuseerd, en met de spullen de mensen. ,,Ik houd vooral van oude dingen,' verklaart hij. ,,Een schrijverseigenschap. Aan oude dingen en oude mensen kleeft meer verhaal.'

Nog even, en we gaan denken dat met die correcties eigenlijk Restauraties bedoeld waren, maar dat gaat Franzen toch te ver. ,,Nee zeg, we hebben die wereld van Alfred en Enid toch niet zonder reden laten verdwijnen? Niemand wil nog zo vastgeroest zitten in conventies, sociale controle en strikte gezagsverhoudingen. Maar aan Alfreds en Enids kinderen, die volkomen op drift zijn geraakt en geen idee hebben welke kant ze uit moeten, kun je zien dat zodra je iets probeert te repareren, je iets anders beschadigt of zelfs breekt. Pure winst bestaat niet, net zo min als puur verlies. Dat is misschien wel het centrale denkbeeld van het boek.

,,Aan de andere kant: dit boek is geschreven in de jaren negentig, een periode van overmoed, toen Amerika wel heel tevreden was met zichzelf. Wij waren oppermachtig, iedereen wilde een consumptiedemocratie zoals wij die hebben, alleen China was nog een beetje obstinaat. Mijn stekels gingen overeind staan. Ik begon niet alleen te zoeken naar verhalen over mislukking, ik wilde ook schrijven over alle dingen die in dat proces van blinde vooruitgang, verloren gingen; om een wereld te behouden die op het punt staat te verdwijnen. Ik ben zelf net oud genoeg om daar nog iets van te hebben meegemaakt; mijn ouders waren oud toen ze mij kregen, hun vrienden waren oud. Ik hield van de wereld waarin die mensen verkeerden, en ik vond het vreemd dat die zo helemaal niets te maken had met de hippe East-Coast omgeving waarin ik leefde.'

In hoeverre komt al dat gecorrigeer in The Corrections voort uit het feit dat de personages Amerikanen zijn?

Franzen: ,,Het gevoel van uitverkorenheid, iedereen is uniek, geldt volgens mij voor het hele westen. Het heeft te maken met doorgeschoten individualisme, met de televisie die iedereen buitengewoon kan maken. In Amerika draait het om nog iets anders, namelijk om het uitvinden van een nieuw ik. Dit is het land van ongeremde mogelijkheden, je kunt hier alles worden wat je wilt. Kijk maar naar Huck Finn, naar The Great Gatsby. Je gaat ergens anders wonen en je vindt je zelf opnieuw uit als miljonair, met alle sociale voordelen van dien. Dat is een fundamenteel motief in de Amerikaanse geschiedenis en literatuur. Daarin heeft Amerika iets kinderlijks; kinderen kunnen zichzelf ook voortdurend opnieuw uitvinden.'

The Corrections, bedoeld als een portret van hedendaags Amerika, verscheen op 3 september en werd een week later grondig ingehaald door de geschiedenis. Rest dus de vraag of dat land van kinderen volwassen is geworden na 11 september, toen het ruw wakker werd geschud uit een zoete droom. Heeft Franzen het gevoel dat hij een anachronisme heeft geproduceerd?

,,Ik geloof het niet. Ik had zoals iedereen de kortstondige hoop dat alles na 11 september zou veranderen, maar ik geloof niet dat dat is gebeurd. Amerikanen zijn, denk ik, helaas gevoeliger voor een langdurige economische malaise dan voor een oorlog. Maar gesteld dat Amerika wel veranderd is, of nog zal veranderen, dan nog denk ik dat mijn boek waardevol blijft. Niet als een oefening in nostalgie, maar als een portret van wie wij waren, voor die elfde september.'

Jonathan Franzen: `De Correcties'. Vert. Marian Lameris, Gerda Baratman en Huub Groenberg. Uitg. Prometheus, 503 pag, € 26,55 . The Corrections 4th Estate, Imp. Nilsson & Lamm, 568 pp € 34,03