Melk zonder schijn

Met microscopische precisie toont `The Human Body' hoe het menselijk lichaam werkt. `Tegen de parelmoeren golf kan geen ooievaar op, geen boerenkool, geen bloemetjes en bijtjes.'

Een paar jaar geleden sloeg op de televisie een parelmoeren golf tegen donkere rotsen, ging met vaart alle spleten van een grot binnen, spoelde terug, bruiste nog even, werd langzaam kalm. Voor het eerst was te zien hoe dat er nu eigenlijk uitzag, neuken. De film ging verder met een bevruchting. Uit de grote golf maakten zich enkele kikkervisjes los die zich fanatiek voortzwiepten naar een reuzenei.

De opnames waren een triomf voor het realisme. Tegen de parelmoeren golf kon geen ooievaar op, geen boerenkool, geen bloemetjes en bijtjes. De waarheid was mooier dan de sprookjes.

Waarschijnlijk was deze parelmoeren golf afkomstig uit The Miracle of Life, een televisiefilm uit 1983 over de eerste negen maanden van het leven van de Zweedse fotograaf Lennart Nilsson. De film was een sensatie. Niemand kon na deze film nog zeggen dat de vrouw `ontvangt in onreinheid en stank'. In Amerika gebruikten activisten hem om tegen abortus te ageren.

De film The Human Body, die eind vorig jaar in première ging, toont van meer menselijke handelingen hoe ze er nu eigenlijk uitzien. We zien hoe een stuk tomaat in de maag terechtkomt, hoe oorhaartjes trillen op muziek, hoe zuurstof de longen bereikt, hoe het skelet van een baby kruipt. De Engelse makers van de film durven wat zich in het lichaam afspeelt niet ronduit mooi te noemen. Net als Nilsson spreken ze van wonderen. Ze brengen The Human Body aan de man met de ronkende taal die doorgaans voor spectaculaire documentaires over de natuur wordt gereserveerd. ,,In plaats van op de toppen van bergen of in de diepte der oceanen gaan we nu op ontdekkingsreis in het menselijk lichaam.'' Die reis is nog bijzonderder omdat hij niet plaatsvindt op de televisie of in de bioscoop, maar in een Imax-theater. Gezeten voor het reusachtige, halfronde scherm van het Omniversum in Den Haag, waar de film in Nederland te zien is, vindt er inderdaad een bloedstollende rolwisseling plaats. De rode bloedcellen, waarvan het lichaam er elke dag 100 miljard maakt, zijn niet alleen zichtbaar, maar ook nog eens groter dan hun schepper. Ze krioelen door de koepel.

In fictie stopt de wereld nog vaak bij de huid. In 1966 was er de film Fantastic Voyage, waarin een team wetenschappers en Raquel Welch zo verkleind worden dat ze in een duikbootje door de aderen van een man kunnen varen. De Amerikaanse critica Pauline Kael vond het lichaam er steriel in afgebeeld. Ze vergeleek het met een nieuwe ijskast. Ik herinner het me veel smeriger. De film, naar een scenario van Isaac Asimov, maakte van een lijf een slagveld. Het bootje moest zijn best doen om in de bloedbaan witte bloedlichamen te ontwijken. Het waren geen wonderen, maar monsters zonder afgebakende vorm. Ze zouden het bootje in één fikse uitstulping in zich op kunnen nemen en moeiteloos verteren.

Voor en na Fantastic Voyage was er weinig. In 1987 racete er in de speelfilm Inner Space nog een bootje door een bloedbaan. Het menselijk interieur is in films verder alleen decor als er een alien in woont.

Drekzak

Onder de huid begint een gebied waar men zich eeuwen liever niet waagde. Alleen een geliefde werd er soms figuurlijk toegelaten. `I've got you under my skin.' Films die dit idee letterlijk namen, zoals recentelijk nog Being John Malkovich, situeren meestal geen scènes in deze locatie.

In de Middeleeuwen noemde men het lichaam een drekzak. Monnik Odo van Cluny schreef in de dertiende eeuw: ,,Als de mensen zagen wat onder de huid is, zoals de lynx in Boeotië gezegd wordt het inwendige te zien, zouden zij walgen van het zien der vrouwen. Die bevalligheid bestaat in slijm en bloed, in vocht en gal. Als toch iemand bedenkt, wat er in de neusgaten, en wat er in de keel en wat er in de buik verborgen is, zal hij steeds vuil vinden. En als wij zelfs niet met de vingertoppen slijm of drek kunnen aanraken, hoe kunnen wij dan begeren, de drekbuidel zelf te omhelzen?''

Van alle organen heeft alleen het hart het ver geschopt. Maar de afbeelding ervan is wel ver van de werkelijkheid af komen te staan. Wie herkent er in een ♡ nog een hart? De Engelse neuroloog Oliver Sachs schreef in zijn onlangs verschenen autobiografie Oom Wolfraam en mijn chemische jeugd hoe hij als jonge tiener voor het eerst door een röntgentoestel keek: ,,Het meest onthutsende was dat ik een soort zak zag kloppen – dat was het hart, zei oom.'' Sachs vervolgt met een ontboezeming die de lynx van Boeotië in herinnering roept. ,,Ik had me wel eens afgevraagd hoe het zou zijn om andere zintuigen te hebben. Mijn moeder had me verteld dat vleermuizen ultrasone golven gebruikten, dat insecten ultraviolet zagen, dat ratelslangen infrarood waarnamen. Maar nu ik de ingewanden van meneer Spiegelman voor het `röntgenoog' zag blootliggen, was ik blij dat ik zelf geen röntgenblik had en de natuur me beperkte tot een klein deel van het spectrum.'' Toch is Sachs hierin niet consequent. Want hij vond het in diezelfde tijd wel leuk om in een schoenwinkel met behulp van een röntgentoestel alle afzonderlijke botjes in zijn voet te zien bewegen (eind jaren veertig stonden zulke toestellen kennelijk in winkels).

The Human Body maakt veel gebruik van wat in navolging van Sachs de onmenselijke blik genoemd kan worden. Na de ontdekkking van de röntgenstralen in 1895 is er, vooral in de laatste helft van de twintigste eeuw, een groot aantal technieken ontwikkeld om in het menselijk lichaam te gluren. The Human Body maakt onder meer gebruik van ultrageluid (1957), CAT scans (1967), en Magnetic Resonance Imaging (1986). Van The Miracle of Life is vorig jaar door Nilsson een nieuwe versie gemaakt om van die technieken te profiteren. Medici vergelijken zichzelf tegenwoordig vaak met het team uit Fantastic Voyage, met het verschil dat zij niet meer verkleind hoeven te worden om in het lichaam te kunnen kijken.

Zonder de röntgenstraal en zijn opvolgers was de huid een barrière gebleven die alleen door de dood geslecht kon worden. Toen Rembrandt zijn anatomische les schilderde kon je organen alleen zien als ze niet meer aan een levende behoorden. Schilderijen van anatomische lessen, waarvan er veel geschilderd zijn, fascineren nog steeds dankzij het contrast tussen het mooie van kleur en compositie en het gruwelijke dat zij afbeelden; een opengesneden man. Zo'n schilderij zou je kunnen zien als de zwakke echo van een echt bezoek aan het mortuarium. De moeder van Oliver Sachs stuurde hem daar naartoe toen hij veertien was. Hij mocht – of moest – het been van een eveneens veertienjarig meisje ontleden. ,,Af en toe voelde ik hoe mooi alles in elkaar zat en beleefde een intellectueel en esthetisch genoegen'', schrijft Sachs. Maar het is slechts af en toe. ,,Ik wist niet of ik na het zien, ruiken en stuksnijden van het naar formaline stinkende lijk van een meisje van mijn eigen leeftijd ooit nog kon houden van de warme, beweeglijke lichamen der levenden'', schrijft hij ook.

Maar het contrast tussen buiten- en binnenkant als contrast tussen leven en dood, is aan het verdwijnen. Vroeger was een zichtbare foetus een dode foetus; nu is het eerste bewijs van leven een echoscopie. In De rode urn, een toneelstuk van Bodil de la Parra, heeft een grootmoeder de echografie van haar nog ongeboren kleindochter trots op een T-shirt laten drukken.

Toch is het nog steeds niet altijd makkelijk om wat je als lynx van Boeotië ziet te waarderen. Toen ik voor het eerst een foto zag van Lennart Nilsson van een vier weken oud embryo, kon ik het alleen met een prehistorisch monster vergelijken. Een week later lijkt het op een week insect. Gelukkig was er op de foto van zes weken iets aardigs te zien. De dooierzak waaruit het embryo zijn voedingstoffen krijgt, is net een rode ballon.

Ook in The Human Body pleziert het de makers als ze een deel van het menselijk lichaam met iets bekends kunnen vergelijken. De trilhaartjes in het binnenste oor, voorbij de hamer, het aambeeld en de stijgbeugel, die minuscule botjes die gelukkig al zulke figuurlijke namen hebben, lijken te dansen, zegt de voice-over. In de film gebeurt dat als het achtjarige meisje Zannah, een van de vier hoofdpersonen van de film, naar een popdeuntje luistert. Zouden de haartjes niet net zo leuk trillen bij een boormachine of kattengejank?

Londens varken

Af en toe is het lichaam nog steeds een drekzak. In The Human Body passeert het stuk tomaat ongekauwd de mond van Heather, een zwangere vrouw. Zonder door kiezen en speeksel bewerkt te zijn landt het in de maag. Regisseur Peter Georgi vond dat het er zo beter uitzag. De maag blijkt bij navraag ook niet van een mens maar van een Londens varken te zijn. Zo is er met bijna alle beelden wel wat aan de hand: het skelet van de kruipende baby is niet met röntgenstralen maar met computeranimatie zichtbaar gemaakt. Computeranimatie wordt overigens ook door artsen in de operatiekamer steeds meer gebuikt. Soms is de virtuele werkelijkheid praktischer dan de echte. Jammer is wel dat volgens Georgi uit door commerciële motieven ingegeven preutsheid een paar dingen die wel goed gefilmd hadden kunnen zijn, worden verhuld. Met motion-control photography legde Georgi Heathers buik zo vast dat wij hem in een paar seconden kunnen zien groeien. Maar Heather heeft in deze scène een jurk aan. Zelfs van de buitenkant is haar buik kennelijk nog onbetamelijk. Een spermagolf zit er dus ook niet in, al weet Georgi wel te vertellen dat de parelmoeren glans die er het mooist van was waarschijnlijk aan de extreem sterke belichting te danken was. Inderdaad, nu hij het zegt, sperma op buik of been glanst soms niet, het is als melk zonder schijn. Zo ziet het er ook uit in de nieuwe versie van The Miracle of Life.

Grens

The Human Body, die voortkomt uit een veel langere televisieserie, bevindt zich op de grens van feit en fictie. Meer dan gebruikelijk in zo'n documentaire hebben de makers hun best gedaan om hun beelden en wetenswaardigheden – aan uw lichaam groeit elke 24 uur 36 meter haar – in een verhaal onder te brengen, al is dat verhaal zo simpel mogelijk. The Human Body volgt een dag uit het leven van twee volwassenen en twee kinderen van het moment dat ze wakker worden totdat ze weer naar bed gaan. Daardoorheen is dan weer de vorderende zwangerschap van Heather te zien, die aan het eind van de film bevalt van een zoon.

In het jaar dat The Human Body werd gemaakt, maakte een Nederlandse regisseur in Hollywood een echte speelfilm die zich in het menselijk lichaam afspeelt. In de tekenfilm Osmosis Jones wordt de hoofdrol gespeeld door een wit bloedlichaampje. Het is na Woody Allens optreden als spermatozoïde in Everything You Always Wanted To Know About Sex But Were Afraid To Ask (1972) de tweede keer dat een eencellige in een film de hoofdrol speelt. In Osmosis Jones is voor bijna elk onderdeel van het menselijk lichaam een kuise metafoor gevonden. Kroon vergelijkt het lichaam met een stad. Het witte bloedlichaampje is een politieagent die met behulp van een aspirientje de strijd aanbindt tegen een virus. De aderen zijn in deze film autowegen, de rechteroksel een sauna, een speekselbel een helikopter.

Eng of vies is er in dit lichaam niets meer. In de hersenen staat een deftig standbeeld voor een spermatozoïde, de `stichter' van dit lichaam, antropomorfe afvalstoffen stappen met een keurig koffertje in de hand in de veerboot die hen vanaf de halte blaas naar de uitgang brengt. ,,Wat er aan de buitenkant van het lichaam vrij walgelijk uitziet, is van binnen ontzagwekkend'', zegt producent Zak Penn. ,,Een dam die snot moet tegenhouden is een overweldigend spektakel als je het van binnenuit bekijkt.'' De drekbuidel kan omhelsd worden. Zo kan de wereld van pus, bloed en slijm onschadelijk gemaakt worden. De wetenschap biedt sinds 1957 nog een andere optie, die zich nog dieper in het menselijk lichaam verbergt. In Mission to Mars van Brian de Palma, een film uit 2001 die zich in 2020 afspeelt, kijkt een man aan boord van een ruimteschip geil naar een dubbele spiraal. Hij gebruikt een DNA-model als pin-up.

`The Human Body'. T/m 10 febr dagelijks op wisselende tijden in: Omniversum, President Kennedylaan 5, Den Haag. Inl. 09006664837 of www.omniversum.nl.

De nieuwe versie van `The Miracle of Life' is hier nog niet te zien, maar kan van het internet gedownload worden. www.pbs.org/wgbh/nova/miracle/ program.html