Macht ging voor de revolutie

De inmenging van de Sovjet-Unie in de Spaanse burgeroorlog is lang omgeven geweest door een romantische waas. Hoe misplaatst dat was blijkt uit in Moskou vrijgekomen archiefstukken.

`De Spaanse oorlog heeft waarschijnlijk een grotere oogst aan leugens opgeleverd dan iedere gebeurtenis sinds de Grote Oorlog van 1914-18', schreef George Orwell in 1937 over de Spaanse burgeroorlog. Hij had meegevochten in een militie in Aragón en schreef naar aanleiding van zijn belevenissen Homage to Catalonia (1938). Orwell klaagde over de politiek van de communisten en de Sovjet-Unie in Spanje. Zijn negatieve oordeel wordt nu bevestigd door een bronnenboek met materiaal uit de Russische archieven. Daarnaast verscheen een boek van een Brits lid van de Internationale Brigades, die het romantische beeld van de burgeroorlog in stand houdt.

De Spaanse hoofdstad Madrid werd zesenzestig jaar geleden het symbool van het internationale antifascisme. De stad werd in november 1936 belegerd door een groep opstandige generaals onder leiding van Franco. In Madrid hadden loyale militairen, paramilitairen, politie en vakbondsmilities zich verschanst. Zij boden weerstand onder de leus `No pasarán', `Zij komen er niet door'. De nationalisten kwamen er inderdaad niet door, onder meer dankzij de cruciale militaire hulp van de Sovjet-Unie. Al snel na het uitbreken van de burgeroorlog streden anarchisten, socialisten en communisten uit allerlei landen mee in milities aan diverse fronten. Enige maanden later zette de communistische Internationale vanuit Moskou de internationale brigades op.

De Britse dichter John Sommerfield vocht in Madrid. Over zijn ervaringen schreef hij Volunteer in Spain, dat voor het eerst in 1937 uitkwam. De vertaling Vrijwilliger in Spanje is nu verschenen bij De Arbeiderspers in de serie Oorlogsdomein. Het beeld dat naar voren komt uit Vrijwilliger in Spanje is dat van heroïsche vrijwilligers die onder moeilijke omstandigheden voor `de goede zaak' vechten. De republikeinen ontvingen de interbrigadisten enthousiast. Sommerfield merkt regelmatig op dat de buitenlandse vrijwilligers worden toegejuicht. `Leve de Russen', werd hen dan toegeroepen.

Solidariteit

Dat is een al te idealistische weergave van de gecompliceerde situatie in de Spaanse burgeroorlog. De kameraadschap in de Brigade en de solidariteit met het Spaanse volk liggen er te dik bovenop. Desondanks is het een van de betere verslagen van een buitenlandse vrijwilliger. Het poëtische proza ontstijgt de gemiddelde agitprop-lectuur, waar de Spaanse burgeroorlog zo rijk aan is.

De hulp van de Sovjet-Unie aan de Republiek is al vele jaren onderwerp van hevige debatten, in en buiten Spanje. De burgeroorlog is een soort supermarkt geworden waar mensen uit de meest uiteenlopende politieke richtingen hun ideologische gelijk proberen te halen; op internet, in films en door middel van een eindeloze stroom boeken.

Van de anticommunistische stroming is een imposant bronnenboek afkomstig: Spain Betrayed. The Soviet Union in the Spanish Civil War. Het is een verzameling van 81 documenten afkomstig uit de Russische archieven. Die bieden geen sensationele nieuwe inzichten, maar bevestigen reeds bestaande negatieve visies op de rol van de Sovjet-Unie in de Spaanse burgeroorlog. Een van de redacteuren van het boek is Ronald Radosh, die al jaren een kruistocht voert tegen communistische `mythen', waarvan de Spaanse burgeroorlog een van de laatste is.

De overigens niet geheel overtuigende centrale stelling van het boek is dat de Sovjet-Unie de Spaanse Republiek verraden heeft. De Russen wilden van Spanje een sovjetstaat maken. Dankzij de verdeeldheid onder de republikeinen en het feit dat de Republiek afhankelijk was van de wapens van de Russen wisten de communisten een aanzienlijke invloed te krijgen. De opkomst en ondergang van de internationale brigades komen in de documenten uitgebreid aan bod. In verslagen van militaire adviseurs wordt een ontluisterend beeld geschetst van hun neergang. Na de glorietijd bij de verdediging van Madrid ging het in de loop van 1937 achteruit. De brigades waren niet populair in het politiek verdeelde leger, aangezien de Spanjaarden deze als communistisch beschouwden. Bovendien wekte de arrogante houding van de interbrigadisten, die zichzelf als redders van de Republiek zagen, irritatie op.

De interbrigadisten raakten in de loop van 1937 gedemoraliseerd, omdat ze zware verliezen leden. Er werd regelmatig gedeserteerd en het moreel was laag. De militaire waarde van de internationale brigades daalde tot een dieptepunt in 1938. De uitgedunde brigades moesten met Spanjaarden worden aangevuld, zodat sommige brigades nauwelijks meer internationaal waren te noemen. Eind 1938 werden ze ontbonden.

Door machiavellistische machtsspelletjes wisten de Russen hun aanhangers en sympathisanten op belangrijke posities benoemd te krijgen. Niet alleen de internationale brigades, maar ook de hogere functies in de Republiek werden steeds meer bevolkt door de communisten of hun aanhangers. Het eerste doel van de Sovjet-Unie was greep krijgen op het leger van de Republiek. Ongeveer iedere politieke partij in de Republiek had een eigen legertje en de onderlinge samenwerking tussen deze milities verliep niet altijd even vlot. Het militiesysteem werd onder invloed van de dominante sovjetbondgenoot door een `gewoon' leger vervangen.

Volksfront

De gecompliceerdheid van de politieke situatie in de Republiek bood de Russen kansen om hun politiek door te drukken, maar wierp tegelijkertijd lastige obstakels op. Het voornaamste probleem was dat Spanje voor de burgeroorlog slechts een zeer kleine communistische partij (PCE) had. Die maakte deel uit van de antifascistische coalitie, het zogenaamde Volksfront, dat in februari 1936 de verkiezingen won. Linkse Spanjaarden waren anarchist of socialist, en maar zelden communist.

Het Volksfront werd gedomineerd door de machtige socialistische beweging, die echter zeer verdeeld was. De PCE sloot een verbond met de rechtervleugel van de socialisten en andere politieke groepen om een gematigde centralistische politiek te voeren. De bemoeienis van Stalin met Spanje was mede bedoeld om toenadering te zoeken met democratische landen als Frankrijk en Engeland. Een niet-communistische revolutionaire Republiek was ondenkbaar en een communistische staat in Zuid-Europa (nog) geen optie.

De gematigde lijn stuitte op verzet van de machtige anarchisten, de linkervleugel van de socialisten en de revolutionair-marxistische POUM. Zij wilden een vergaande sociale revolutie. Ook de naar zelfstandigheid en decentralisatie strevende Catalanen lagen dwars. De irritatie over de onhandelbaarheid van de Spanjaarden is duidelijk merkbaar in de documenten. De machtsstrijd tussen gematigde en revolutionaire groepen ontaarde zelfs in een burgeroorlog binnen de burgeroorlog in mei 1937 in Barcelona. Na drie dagen van straatgevechten kwamen de communisten en hun bondgenoten als winnaars uit de strijd.

Stalin liet zijn geheime diensten in de Republiek op tegenstanders jagen, die in het stalinistische jargon van die tijd `trotskisten' werden genoemd. Ook George Orwell viel in die catagorie en moest Spanje ontvluchten. Wie Spain Betrayed leest krijgt de indruk dat de Russische activiteiten meer gericht waren op het zuiveren van de republikeinse rijen dan op het bestrijden van het internationale fascisme. De schrijvers van de documenten hadden een paranoïde kijk op de wereld en zagen overal vijanden, ook onder hun eigen mensen. Een aantal van hen werd teruggeroepen naar Moskou en ging roemloos ten onder in de stalinistische terreur.

De documenten in Spain Betrayed zijn zeer gevarieerd, maar ook nogal specialistisch van aard. De lezer die niet ingevoerd is in de Spaanse burgeroorlog zal struikelen over de hoeveelheid onbekende namen, partijen en organisaties. De redactie heeft de documenten op een heldere manier aan elkaar geschreven, hoewel niet iedereen hun anticommunistische visie zal delen. Ondanks deze bezwaren is het een onmisbaar boek voor iedereen die de sovjetpolitiek in Spanje wil begrijpen.

De Spaanse burgeroorlog is een van de laatste heilige huisjes van de communisten. Door documenten uit de sovjetarchieven wordt dit ideaalbeeld nu behoorlijk ondermijnd. De Sovjet-Unie bemoeide zich niet met Spanje om de democratie te redden. Ze saboteerden de sociale revolutie van de anarchisten en zaaiden tweedracht in de republikeinse gelederen. De tactiek van het steunen van Volksfrontcoalities in democratieën en het bestrijden van het internationale fascisme was slechts een tijdelijke. Eind 1939 sloot de Sovjet-Unie even gemakkelijk een verbond met nazi-Duitsland. Het uiteindelijke doel bleef altijd de bescherming van de belangen van de Sovjet-Unie.

Ronald Radosh, Mary R. Habeck and Grigory Sevostianov (red.): Spain Betrayed. The Soviet Union in the Spanish Civil War. Yale University Press, 537 blz. € 51,73

John Sommerfield: Vrijwilliger in Spanje. De Arbeiderspers, 172 blz. € 14,75