Kunstuiting van 77.000 jaar oud ontdekt

De oudst bekende menselijke kunstuitingen zijn sinds vandaag twee bekraste stukjes rode oker, ruim zeven en vijf centimeter lang. Dankzij de erin gekraste lijnpatronen hebben de stukjes de chronologie van het modern menselijk gedrag, waarvan `nutteloze' versieringen een cruciaal onderdeel vormen, met bijna 40.000 jaar verlengd. Onderzoekers hebben in een grot aan de Zuid-Afrikaanse zuidkust een stuk of zeven van deze bekraste stukken gevonden. Twee ervan worden vandaag beschreven in de online-editie van het wetenschappelijk tijdschrift Science.

De twee stukjes met een duidelijk ingekrast lijnenspel zijn ongeveer 77.000 jaar oud. De oudste onomstotelijke bewijzen voor menselijk symboolgebruik waren tot nu toe zo'n 40.000 jaar oud. In het archeologisch materiaal uit die tijd duiken niet alleen handige stenen werktuigen op, maar ook `nutteloze' versieringen en symbolen: van mooi afgevijlde ivoren kraaltjes tot indrukwekkende rotstekeningen. Er zijn wel oudere aanwijzingen voor versieringen en symboolgebruik, tot aan een gezicht-achtig steentje dat drie miljoen jaar geleden door de oermens Australopithecus zou zijn meegenomen. Maar die zijn nooit wetenschappelijk geaccepteerd wegens ernstige interpretatie- en vooral dateringsproblemen. Interpretatie noch datering van deze strepen in de oker leidt tot ernstige problemen.

,,Het gaat om een vrij complex geometrisch patroon, er zit een systeem in'', zegt Christopher S. Henshilwood, leider van het onderzoek en verbonden aan het Iziko Museum van Kaapstad en universiteiten in de VS en Noorwegen. Dat er ten minste twéé stenen met een vergelijkbaar patroon zijn wijst er ook op dat het niet gaat om een toevalligheid. Wat het betekent is onbekend, maar geometrische patronen als deze zijn niet onbekend uit de (jongere) prehistorische kunst.

Dat zo vroeg symboolgebruik nu is aangetoond in (Zuid-)Afrika, komt niet helemaal als een verrassing. De mensensoort Homo sapiens, waartoe ook de nu levende mens behoort, is circa 130.000 jaar geleden in Afrika ontstaan. Vandaaruit heeft de soort zich over de rest van de wereld verspreid. Zo'n 40.000 jaar geleden kwam hij aan in Europa, waar toen de Neanderthaler leefde.

Dat er 90.000 jaar lang een anatomisch moderne mens bestond zonder aanwijzingen voor symboolgebruik is altijd als een raadsel beschouwd. Sommige archeologen opperden zelfs dat misschien pas 40.000 jaar geleden écht modern gedrag is ontstaan, met taal en met complexe sociale interacties.