Een tijdperk naar keuze

We nemen aan dat het einde der tijden achter de rug is. Dat betekent: de tijd is ook aan schaarste onderhevig, de voorraad is op en gaat in hergebruik. Met alle stervelingen is het op een of andere manier goed afgelopen, ze worden gerecycleerd. Nu staan de miljarden voor de etalage van de tijdvakken, van het eerste begin tot de jongste dag. Ze moeten terug. Nu mogen ze kiezen: in welk tijdvak ze hun hergebruik zullen beleven. Een Nederlander uit het einde van deze eeuw wil deze keer als Azteek tussen 1400 en 1500 zijn jaren doorbrengen. Dat kan. Voor het Aztekenbestaan is niet veel belangstelling. Een Rus die in de elfde eeuw heeft geleefd, wil als Batavier bij Lobith ons land binnenkomen. Alles is mogelijk, zolang de voorraad strekt.

Zo zat ik in de trein te dromen. Een typische consumentendroom. Niet zonder oorzaken. De trein had juist de plaats bereikt, dichtbij de kust van de Zuiderzee, waar Floris de Vijfde in 1296 door Gijsbreght van Aemstel en zijn edelen is vermoord. Als ik niet naar buiten keek, las ik in de juist verschenen katalogus van Antiquariaat Schuhmacher, XXth Century Art Avant Garde & Illustrated Books en ik was op weg naar het gemeentemuseum in Helmond, voor de tentoonstelling Sloeries, sloebers en soldaten, werk van Theophile-Alexandere Steinlen. Met andere woorden: ik zapte tussen drie tijdvakken. Onwillekeurig ga je je dan afvragen, wanneer je had willen leven als het niet nu was geweest.

De katalogi van Schuhmacher openen de deur naar een verleden waarvan ik het gevoel heb dat ik er zelf ook nog bij hoor, d.w.z. bijna niet in geleefd maar door banden van direkte overlevering mee verbonden. Een voorbeeld: een in het Duits geschreven expressionistisch manifest, ontworpen door Hendrik Nicolaas Werkman, gedrukt bij De Ploeg. Die ZEIT spricht! Ebent die Strassen und Wege dass AUTO'S durchjagen können in fliegender Eile! Nu zou je denken dat je een hoofdartikel in de Telegraaf leest. Toen was het: FORT mit den alten dumpfen Häusern, wo der Staub von Jahrhunderten ruht. Malt die Wände rot, gelb oder orange. Lasst die Häuser brennen von Farbe un Wärme! Zo dachten ze in 1927. Dat was andere koek dan de files van mevrouw Netelenbos. Der Schall der CLAXONS verfolgt uns in der Stille! Dit opruiend pamflet kost nu E1361,34 (f3000.-)

Ik kwam bij Kurt Schwitters, Die Silbergaule, acht litho's in de beste staat, met het zeldzame, meestal ontbrekende etiket nog op de achterkant geplakt: Aus sanitäre Gründen zugeklebt. Vorsicht: ANTI==dada. (E2268,90/ f5000.-) Daar gaat het om. De tijd openbaart zich niet alleen in de signatuur van de lijnen en de toon, maar later vooral ook in de kleinigheden: een etiket, een roestig nietje, de onvermijdelijke scheurtjes in een zorgvuldig bewaard stofomslag. Die kleinigheden geven de vitale bloedtransfusie. En zo kom je dan op de gedachte dat je in 1920 wel een jaar of 20 had willen zijn, en dan in Berlijn wonen.

In Helmond wachtten het einde van de negentiende eeuw en de Belle Époque, in dit geval deze tentoonstelling met meer dan 200 bladen grafiek, affiches, tijdschriftomslagen van Steinlen. Wat je bij Zola en Maupassant leest, dat zie je bij Steinlen. Er is een omslag van het weekblad Gil Blas met een voorstelling getiteld LES FOUS die veel samenvat. In het centrum een vrijwel naakte vrouw met wapperende haren, omgeven door een dol geworden menigte die danst op de muziek van een violist en een gitarist. Een paar feestvierders zijn door de centrifugale kracht van de vrolijkheid uitgeworpen en stervend. Een kat krabt aan de hand van een lijk. Steinlen schrikt voor krasse voorstelling niet terug. De tentoonstelling openbaart zijn tijdvak. Tussen 1914 en 1916 heeft hij aan het front gewerkt. In 1923 is hij, 64 jaar oud, gestorven.

Van Helmond terug in de trein dacht ik: een jaar of twintig zijn in 1890 en dan in Parijs wonen is ook niet slecht. De eerste bruikbare auto's zijn verschenen, Conan Doyle schept Sherlock Holmes, dan komt Alfred Jarry met Ubu Roi, een paar jaar later wordt Dreyfus veroordeeld en dan komt Zola met zijn J'accuse. De gebroeders Wright stijgen op en maken hun veilige landing. Braque en Picasso leren de mensen anders kijken. De revoluties zijn niet van de lucht. Wat we tegenwoordig noemen `de moderniteit', die al een halve eeuw als een dreigend embryo aanwezig was, maakt dan zijn lange geboorte door. Dat proef je bij Steinlen.

De jaren twintig en verder bij Schuhmacher. In Helmond de Belle Epoque. Het is moeilijk kiezen. Het hoeft ook niet, het blijft bij watertanden, of zoals we tegenwoordig zeggen: funshoppen.