Top Nederland lijdt vaak aan narcisme

Veel mensen aan de top hebben een verheven zelfbeeld en denken zich alles te kunnen permitteren. Dat moet wel fout gaan, tenzij zij zich met louter jaknikkers omringen, meent Jan Derksen.

De laatste tijd is het goed raak: politici, topmanagers en andere toppers brengen zichzelf in verlegenheid door hun gedrag. Verkoop van aandelen met voorkennis, dubieuze verkoop van aandelen van een eigen bedrijf vlak voor de overname, een wegkwijnend bedrijf gaan leiden maar wel vooraf een meer dan prettig salaris regelen of Europese regels vrijelijk toepassen – alom vraagt men zich af hoe dit in vredesnaam mogelijk is.

Gebrek aan cognitieve intelligentie, gebrek aan geld of te kwader trouw zijn lijken niet in aanmerking te komen als verklaring voor deze uitglijders. Beter is het een beroep te doen op een oud en vertrouwd psychologisch begrip: narcisme. Het is een complex begrip dat vaak wordt misbruikt en niet zelden wordt het toegepast zonder deugdelijk empirisch onderzoek.

Toch is het niet ondenkbaar dat dit begrip, afgeleid van Narcissus, de mythische figuur die zoveel liefde voelde voor zijn spiegelbeeld in het water dat hij erin bleef, bijdraagt aan inzicht in de opvallende manoeuvres van Neêrlands `toppers'.

Voor het kleine kind is de zogeheten narcistische zelfbezetting net zo noodzakelijk als eten en drinken. Narcisme kan tot problemen in gedrag en relaties leiden indien in een vroege fase verstoringen van de ontwikkeling hebben plaatsgevonden. Wanneer ouders in staat zijn narcistische gevoelens bij het jonge kind te kanaliseren, helpt dit verstoringen van interpersoonlijk gedrag te voorkomen.

Verstoringen kunnen opvallen door de kinderlijke trekken in het volwassen gedrag: grootheidsgevoelens en fantasieën, sterk gevoel van belangrijkheid en overdrijving van eigen talenten en prestaties, het gevoel recht te hebben op speciale behandeling, weinig belangstelling tonen voor wat in andere mensen leeft en vooral bezig met eigen succes, macht en rijkdom.

Gebrek aan narcistische trekken zet de mens in deze tijd op achterstand – althans vanuit carrièreperspectief gezien. Sommige van deze trekken worden hooglijk gewaardeerd in onze cultuur. Het komt vaak voor dat mensen die al gekenmerkt worden door narcistische trekken – gevoegd bij bekwaamheid en hard werken – terechtkomen in hoge posities bij de overheid, het bedrijfsleven, het onderwijs en de gezondheidzorg.

Immers, zij zijn mede door bovengenoemde constellatie van fantasieën sterk gemotiveerd en verkiezen doorgaans een leidinggevende taak boven geleid worden. Eenmaal in zo'n positie kunnen de al bestaande narcistische gevoelens van onaantastbaarheid gevoed worden. Ze raken behept met het besef dat zij alles kunnen maken en breken, overal invloed op hebben en iedereen op afstand hebben gezet. Vaak zijn ze zo rijk dat ze zich veel kunnen veroorloven. Een bijkomend probleem is dat hun sociale omgeving mee is veranderd, in dier voege dat zij de leidinggevende toenemend geven wat deze vraagt: bevestiging van diens grootheid en zijn gelijk. Daar passen natuurlijk een bijbehorend salaris en opties bij.

Het ontbreekt vaak aan criticasters, en als die er al zijn zeggen zij niet rechtstreeks tegen de topper wat zij vinden. Overal waar de toppers verschijnen worden zij gezien in het licht van hun functie en positie; als zij spreken zwijgt ieder ander. Mede hierdoor worden de fantasieën van almacht en grootheid bevestigd en kan de topper steeds verder vervreemd raken van de ondergrond van deze gevoelens. Feitelijk worden hun kwetsbaarheden op deze wijze versterkt.

Die ondergrond kan in extreme gevallen bestaan uit gevoelens van minderwaardigheid, krenking en depressie – opgebouwd in mislukte interacties met de opvoeders. Voorts, en wellicht is dat het belangrijkst, raakt men vervreemd van de relationele werkelijkheid van alle dag en de regels die voor iedereen gelden. Men krijgt gaandeweg het gevoel boven de wet te staan.

Deze vervreemding van de realiteit ontgaat de topper vaak. Men kan nog zo scherpzinnig en intelligent zijn, deze trekken worden niet ingegeven door gezond verstand maar door gevoelens en fantasieën en hebben meer met emotionele intelligentie te maken. In contact met deze mensen wordt ook de spanning voelbaar indien ze worden aangesproken op hun blinde vlekken; op den duur betekent elke mogelijke kritiek een ernstige beschadiging van het zelfgevoel, de grens van wat men nog kan incasseren verschuift steeds in ongunstige richting. Op kritiek reageert de topper met irritatie en afwijzing en hij tracht actief de omgeving te veranderen in plaats van passief de eigen gevoelens van kwetsbaarheid en minderwaardigheid te beleven.

Bij opvallend veel mensen in topposities gaat het goed. Ook zij voelen de verleiding van de macht, maar door afwezigheid van sterk narcistische trekken in de persoon of door voldoende controle erover, ontstaat geen zichtbare verstoring in de relaties met anderen en de realiteit. In veel gevallen hebben deze mensen ook een gezonde partnerkeuze gemaakt en houdt deze partner hen in het gareel. De kritiek die ze elders niet krijgen, komt thuis wel op tafel. Die wordt door de persoon in kwestie ook geaccepteerd en hij of zij doet daar zijn voordeel mee.

Op welke wijze kunnen we ervoor zorgen dat topmensen niet net als Narcissus de verdrinkingsdood vinden als gevolg van het opgeslokt zijn in hun zelfbeeld? Hoe kunnen we ervoor zorgen dat zij relaties aan blijven gaan met anderen in plaats van alleen met zichzelf? En, niet minder belangrijk, hoe kunnen we ze productief houden voor de samenleving? Mensen met sterk narcistische trekken uit topposities weghouden, is tenslotte geen haalbare kaart en is wellicht ook niet zinvol.

Wel rust een zware taak op direct betrokkenen, raden van bestuur, raden van advies, raden van commissarissen en zeker niet in de laatste plaats de vrienden, kennissen en familiekring. Zij doen er goed aan om behalve bevestiging, ook de nodige kritiek te spuien. Juist de mensen op weg naar de top die deze kritiek aankunnen en ervan profiteren, zijn geschikt voor hoge functies. Maar ook zodra ze aan de top zitten mag de positieve en kritische feedback niet ontbreken. Alleen zo kunnen zij behoed worden voor gedragingen die menigeen nu doen verzuchten: Hoe is dit in vredesnaam mogelijk.

Jan Derksen is klinisch psycholoog en psychotherapeut.