Einde cellentekort niet in zicht

Het eerste paarse kabinet bouwde veel cellen bij. Nu is er een tekort en moeten drugskoeriers worden heengezonden. Hoe kan dat?

Nadat in de jaren negentig een grote inhaalslag is gemaakt met het bouwen van cellen, is er dit jaar weer een tekort ontstaan. Eind vorige week werd bekend dat drugskoeriers die op Schiphol in de kraag worden gevat, soms worden heengezonden als ze minder dan een kilo drugs bij zich hebben. Dat gebeurde dit jaar minstens twaalf maal. Daarnaast werden vorig jaar driehonderd gedetineerden vervroegd vrijgelaten.

Volgens Justitie is het huidige cellentekort geen gevolg van personeelstekorten zoals wel wordt gesuggereerd. ,,Alleen in de jeugdinrichtingen hebben we afdelingen moeten sluiten door gebrek aan personeel'', zegt een woordvoerder. Het gaat echt om een tekort aan cellen zelf.

Het CDA stelde deze week dat Paars het probleem aan eigen bezuinigingsbeleid te wijten heeft. Toch lijken eerder gegroeide werkdruk onder het personeel, verkeerde prognoses, veranderingen in soorten criminaliteit en bijbehorende detentiemogelijkheden de oorzaak van het huidige cellentekort.

De opheffing, vorig jaar, van de zogeheten 103 procentsregeling leidde tot vervroegde vrijlating van de genoemde driehonderd gedetineerden. De regeling hield in dat er meer mensen gedetineerd werden, dan waarvoor capaciteit beschikbaar was. Dat leverde voor de bewaarders een te hoge werkdruk op, oordeelden de bonden. Mede als gevolg van die werkdruk is de uitstroom van gevangenispersoneel nog steeds lager dan de instroom.

Minister Korthals noemde vorig jaar aan de Tweede Kamer het aantal van twaalf verdachten dat niet in voorarrest werd gezet omdat er geen cellen beschikbaar waren. Maar het is onduidelijk of dat aantal nog actueel is. Het college van procureurs-generaal onderzoekt nu hoeveel arrestanten in het hele land met een proces-verbaal naar huis zijn gestuurd.

Nederland heeft momenteel 12.808 cellen. Dat zijn er 900 meer dan waaraan volgens ramingen dit jaar behoefte was en 344 meer dan begin vorig jaar. Het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum van Justitie voorspelde vorig jaar mei al aanzienlijke capaciteitsproblemen in het gevangeniswezen. In het rapport `Prognose van de sanctiecapaciteit' wordt met name de capaciteit in de jeugdinrichtingen als een knellend probleem gesignaleerd, met name als gevolg van het stijgend aantal onder toezichtstellingen van jeugdigen tussen 12 en 17 jaar oud.

Achteraf blijkt dat met name de sterkte groei van het aantal vrouwelijke gedetineerden niet is voorzien. Justitie onderzoekt de oorzaken van de stijging nog. De capaciteit komt verder onder druk te staan als gevolg van het groeiend aantal bewaringsbevelen en een stijging van het aantal vreemdelingenbewaringen (27 procent). Het WODC voorspelt in het genoemde rapport pas een evenwicht tussen vraag en aanbod in jeugdinstellingen in 2003. In reactie op dat rapport liet minister Korthals van Justitie al de Tweede Kamer weten dat hij mogelijk gedetineerden voortijdig wil vrij laten om te voorkomen dat criminelen hun voorarrest kunnen ontlopen en met een proces verbaal worden heen gezonden.

Naast het fysieke tekort zorgt ook de verregaande differentiatie van het gevangeniswezen in Nederland een deel van de heenzendingen. Zo moeten verslaafden gescheiden worden van niet-verslaafden, mannen van vrouwen en licht gestraften van zwaar gestraften. Dat kan betekenen dat er wel een cel beschikbaar is, maar eigenlijk niet de goede.

De celproblematiek voor `bolletjesslikkers' die op Schiphol worden aangehouden is extra ingewikkeld. De bolletjesslikkers moeten een specifieke behandeling ondergaan. Opsporingsambtenaren lichten potentiële verdachten uit de stroom reizigers op basis van zogenaamde profielen. Het kan zijn dat het om recidivisten gaat die eerder zijn opgepakt wegens drugssmokkel, of het gedrag op Schiphol of in het vliegtuig trekt de aandacht. Bolletjesslikkers eten of drinken bijvoorbeeld niet tijdens de vlucht, om te voorkomen dat de bolletjes voortijdig het lichaam verlaten. Dat kan al argwaan wekken tijdens een lange vlucht.

Maar als zo'n potentiële verdachte is aangehouden, heeft justitie nog geen bewijs, de bolletjes bevinden zich immers nog in de maag of het darmstelsel. De opgepakte wordt in een speciale toiletcel geplaatst (`poepcel' in het jargon), waarna vervolgens de ontlasting wordt gecontroleeerd op aanwezigheid van bewijsmateriaal. Op Schiphol staan twee van die toiletcellen, in geval van nood kan ook worden uitgeweken naar het penitentiaire ziekenhuis in Scheveningen waar elf van dergelijke cellen beschikbaar zijn. In theorie is er ook nog een uitwijkmogelijkheid naar de Amsterdamse Bijlmer waar ook zo'n toiletcel voorhanden is.

Als deze celcapaciteit bezet is, heeft het Schipholteam geen andere mogelijkheid dan verdachten te laten gaan, simpelweg omdat het bewijsmateriaal ontbreekt. Volgens betrokken advocaten en douaniers die over de Schipholproblematiek aan de bel hebben getrokken, is het de afgelopen maanden meerdere malen voorgekomen dat daarom verdachte bolletjesslikkers op vrije voeten konden blijven.

Een ander probleem, zo bevestigen betrokkenen bij het ministerie van financiën, is capaciteitsgebrek bij het Schipholteam dat verondersteld wordt door de douane aangehouden verdachten op te halen voor verder verhoor en processen-verbaal op te maken. Het komt in de praktijk vaak voor dat de douane met de verdachten blijft zitten omdat er niemand van het Schipholteam beschikbaar is om drugssmokkelaars op te halen.

Overigens is inbeslagname van kleine hoeveelheden drugs zonder dat de verdachte daadwerkelijk wordt aangehouden ook veelvuldige praktijk in de grote steden. Daar is ook te weinig personeel of verhoorcellen voorhanden om iedereen die op straat wordt aangehouden, voor te leiden voor verhoor. Zeker als de identiteit van de verslaafde bij de verbalisant bekend is, wordt vaak volstaan met het opstellen van een proces-verbaal.

Minister Korthals van justitie maakte in oktober al bekend dat de personeelsproblematiek in gevangenissen zou kunnen gaan leiden tot het vervroegd heenzenden van gedetineerden. In de Nederlandse huizen van bewaring worden gedetineerden soms eerder vrijgelaten om plaats te maken voor verdachten die in voorarrest zitten, zo heeft de Bossche officier van justitie mr. G. Bos vanochtend bevestigd. Om hoeveel gevallen het tot nu toe gaat, is volgens hem niet bekend.

Het parket-generaal in Den Haag verzamelt momenteel ten behoeve van de minister van Justitie alle relevante gegevens over het cellenbeleid, aldus een woordvoerster. Het ontslaan van gevangenen om cellen vrij te maken voor verdachten die in voorarrest zitten, maakt daar volgens haar deel van uit. Het is niet bekend wanneer de inventarisatie klaar is.

De driehonderd gedetineerden die vorig jaar zijn vrijgelaten hadden minstens 90 procent van hun straf uitgezeten. Een andere voorwaarde is dat ze nog maar minder dan een maand hebben te gaan. De Bossche officier Bos zegt: ,,Er is tot nu toe niemand vrijgelaten die eigenlijk in voorarrest had moeten blijven. Ook in de toekomst gebeurt dat niet.''