`Een idealist die nergens bij wilde horen'

Dit jaar verschijnt, voor het eerst sinds 1920, een volledige biografie van Eduard Douwes Dekker, alias Multatuli. De biograaf: `Zelf vond Multatuli waarschijnlijk ook dat hij minder goed ging schrijven.'

Dik van der Meulen (1963) is de eerste Multatuli-biograaf die de samenhang tussen het leven en het werk van de 19de-eeuwse schrijver heeft onderzocht en vastgelegd. Zijn proefschrift Multatuli, het leven en werk van Eduard Douwes Dekker, waar de neerlandicus sinds 1995 aan heeft gewerkt, ligt momenteel bij de promotiecommissie. In mei of juni hoopt Van der Meulen te promoveren bij Wilhelmina-biograaf Cees Fasseur en co-promotor Hans van den Bergh, een van de bezorgers van Multatuli's Volledige Werken. Van der Meulen: ,,Door hem ben ik deze biografie gaan schrijven.''

Wat voor iemand was Multatuli?

,,Een idealist, die bij geen enkele partij wilde horen. Niet bij de conservatieven of de liberalen, maar ook niet bij de sociaal-democraten. Een maand voor zijn dood plaatste hij nog een advertentie in de krant waarin hij de meningen van de sociaal-democraten verwierp. Multatuli kon tegelijkertijd twee schijnbaar tegenstrijdige standpunten uitdragen. Hij zei het zelf al, en inmiddels is het een cliché: hij was een vat vol tegenstrijdigheden. Hij nam het op voor de Javaan, maar bood ook aan om Max Havelaar niet te publiceren in ruil voor een goede baan in Nederlands-Indië. Dat was geen dubbelhartigheid van hem, hij was in beide gevallen oprecht. Als biograaf moest ik rekening houden met die tweeslachtigheid.''

Was het moeilijk om de twee kanten van Multatuli beiden recht te doen?

Dat ging makkelijker dan vroeger. Tot voor kort was Multatuli zeer omstreden, je was voor hem of tegen hem. De biografie van Du Perron bijvoorbeeld, De man van Lebak, werd daardoor een groot pleidooi voor Multatuli, waar de minder positieve kanten van Multatuli's leven onderbelicht bleven. Tegenwoordig is het mogelijk wat meer afstand te nemen.''

Heeft u veel nieuw materiaal gevonden?

,,Er wordt al een eeuw over Multatuli geschreven, dus het was heel moeilijk om nieuwe feiten over zijn leven te vinden. Toch waren sommige bronnen nooit echt goed bekeken, zoals het gemeentearchief in Amsterdam. In de archieven van de doopsgezinde gemeente vond ik nieuwe feiten uit Multatuli's vroege jeugd. Zo bleek zijn oudere broer Jan na zijn belijdenis de kerk al snel de rug toe te keren. Ik denk dat Multatuli, later de bekendste atheïst van zijn tijd, als puber sterk werd beïnvloed door Jan. De meeste andere familieleden waren zeer gelovig.''

In hoeverre kan het werk van Multatuli dienen als bron voor zijn leven?

,,Zelfs in de verhalen van Multatuli die als fictie worden bestempeld, heb ik gebeurtenissen teruggevonden die waar zijn gebeurd. Een goed voorbeeld daarvan zijn de Hallemannetjes, de twee huichelachtige jongens uit de verhalen van Woutertje Pieterse. Multatuli heeft die jongens echt gekend, tenminste, dat schrijft hij ergens in een brief. Maar belangrijker dan de feiten is de sfeer bij Woutertje Pieterse. Volgens mij geeft Multatuli in die verhalen de stemming weer zoals hij die zelf in zijn jeugd heeft ervaren.''

Heeft u ontdekt waarom Multatuli de laatste tien jaar van zijn leven niets meer publiceerde?

,,Multatuli had daar zelf verschillende legitimaties voor. Hij zei dat hij was lamgelegd door een publicatie over zijn familieleven, en later dat hij te weinig medestanders had. Volgens mij was er ook nog iets anders aan de hand. Tussen 1859 en 1861 had Multatuli zijn beste werk geschreven, Max Havelaar, Minnebrieven en de eerste bundel Ideeën, met daarin de mooiste verhalen van Woutertje Pieterse. Later had hij nog zo'n productieve periode, maar ik vind dat hij langzaam minder goed ging schrijven. En volgens mij vond hij dat ook.''

`Multatuli, het leven en werk van Eduard Douwes Dekker' verschijnt in mei of juni bij uitgeverij SUN.