De vrije jongens van de vaccins

Vaccinfabrikant Rhein Biotech heeft gisteren zijn eerste stap op de Amerikaanse markt gezet. Het is een van de weinige Europese bedrijven in deze branche die winst maken.

Via Azië en Afrika moet Oost-Europa worden veroverd. En daarna de wereld. `Als wij kleine jongens slim samenwerken, kunnen we een heel eind komen.'

Daan Ellens praat snel. Vragen beantwoordt hij kort en gestructureerd. Alsof hij geen tijd te verliezen heeft. ,,De markt voor vaccins groeit hard'', zegt hij. ,,Als we er een stuk van willen meepikken, moeten we er bovenop zitten.''

Ellens (53) is bestuursvoorzitter van Rhein Biotech, een bedrijf uit Maastricht dat furore maakt met de verkoop van vaccins. De omzet is in de afgelopen drie jaar gestegen van 6 naar bijna 80 miljoen euro. Het bedrijf heeft vestigingen gekocht in Zuid-Korea en Argentinië. Gisteren kondigde het een belangrijke samenwerking aan met een Amerikaans bedrijf. En... Rhein Biotech maakt winst, als een van de weinige biotechnologische bedrijven in Europa. De komst van Ellens, in 1994, heeft daar alles mee te maken, zeggen ingewijden.

Het hoofdkantoor van Rhein Biotech huist in het saaie kantorencomplex van het MECC, het congrescentrum van Maastricht, op een steenworp afstand van het Academisch Medisch Centrum. Vanuit zijn kamer op de derde verdieping vertelt Ellens dat hij met Rhein Biotech binnen drie of vier jaar wil doorstoten tot de top-vijf van Europese biotechbedrijven. Zijn bedrijf moet een wereldspeler worden op het gebied van vaccins, een markt die wereldwijd 5 miljard dollar waard is en jaarlijks met bijna 15 procent groeit. Tegen allerlei ziektes worden vaccins ontwikkeld, zoals aids, hepatitis, malaria, longziekten, dysenterie en kanker. Dat biedt kansen aan kleine bedrijven zoals Rhein Biotech.

De markt wordt nu nog gecontroleerd door vier grote farmaceutische bedrijven: GlaxoSmithKline, Merck, American Home Products en Aventis Pasteur. ,,De big boys zijn voornamelijk geïnteresseerd in medicijnen met een jaarlijkse omzet van meer dan een miljard dollar. Vaccins met een opbrengst van honderd miljoen dollar zijn voor hen niet echt interessant. Voor ons wel.'' Volgens Ellens zijn er vijf opkomende bedrijven die om de `kleinere kruimels' vechten. Behalve Rhein Biotech zijn dat de Britse bedrijven PowderJect en Acambis, het Amerikaanse Chiron Vaccines en het Zwitserse Berna Biotech. Zo kreeg Acambis vlak na de aanslag op 11 september een opdracht van de US Centers for Disease Control and Prevention voor de productie van ruim 200 miljoen doses van het pokkenvaccin, ter verdediging voor een eventuele bioterroristische aanslag met het pokkenvirus. De waarde van de opdracht bedraagt ongeveer een half miljard dollar. Nederland houdt de productie van dit vaccin trouwens in eigen hand. Volgende week begint het ID-Lelystad, samen met het RIVM in Bilthoven, aan de productie van het pokkenvaccin.

De opkomende vaccinbedrijven profiteren ook van de Global Alliance for Vaccines and Immunization (GAVI) – een organisatie waarvan de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), UNICEF, de Wereldbank en de Bill & Melinda Gates Foundation lid zijn. GAVI probeert bedrijven, overheden en universiteiten bij elkaar te brengen om vaccins tegen ziekten te ontwikkelen die met name arme landen treffen, zoals aids en malaria. De WHO onderstreepte in een recent rapport hoe belangrijk vaccins zijn voor de economie van ontwikkelingslanden: ze verhogen de gemiddelde levensverwachting, en dat is een belangrijke indicator voor economische groei.

Het GAVI heeft voor 2002 in totaal 134 miljoen dollar aan hulp toegewezen aan 52 ontwikkelingslanden, waaronder Afghanistan, China, Kenia, Pakistan en Tanzania. De hulp is met name bedoeld voor vaccinatie tegen de leverziekte hepatitis B. Volgens schattingen lopen wereldwijd 350 miljoen mensen het risico te sterven aan de gevolgen van de ziekte – verschrompeling van de lever of leverkanker. Rhein Biotech profiteert van het GAVI-project, want het bedrijf is de op twee na grootste producent ter wereld van een vaccin tegen hepatitis B. In India is de verkoop van zijn hepatitis-B-vaccin in de afgelopen jaren vervijfvoudigd.

Rhein Biotech is van oorsprong Duits, vertelt Ellens. Hoewel? Het bedrijf werd opgericht door een Nederlander, Cor Hollenberg, die aan de Heinrich Heine Universität in Düsseldorf onderzoek deed aan allerlei soorten gist. In 1985 richtte hij Rhein Biotech op, vlakbij de universiteit. In de eerste jaren deed het bedrijf vooral contractonderzoek. ,,Maar er zat veel meer in'', zegt Martijn Kleijwegt van het Amsterdamse Life Sciences Partners, een verstrekker van risicokapitaal. Midden jaren negentig wilde Life Sciences Partners in Rhein Biotech investeren maar alleen als er een nieuwe bestuursvoorzitter kwam. ,,Want het bedrijf had geen duidelijke commerciële strategie'', zegt Kleijwegt. Via via kwam hij op het spoor van Ellens. Die hapte toe. Gelukkig, zegt Kleijwegt. ,,Want ik ken weinig mensen die zo uitzonderlijk veel daadkracht hebben.''In de raad van bestuur kwamen twee oud-werknemers van chemiebedrijf DSM. Mensen met commerciële ervaring. Ellens zelf kwam van Organon Teknika, toen nog een dochter van Akzo Nobel.

Samen met het nieuwe management gooide Ellens het bedrijf ondersteboven. Er kwam voor het eerst een duidelijke scheiding tussen het management en het onderzoek. Het onderzoek kreeg een duidelijker focus op vaccins met marktwaarde. ,,Het onderzoek was breed. We hebben het toegespitst, onder andere op het hepatitis-B-vaccin.'' Het laboratorium bleef in Düsseldorf, maar het hoofdkantoor werd verplaatst naar Maastricht. Dat heeft volgens Ellens te maken met de belastingen. ,,Die waren destijds in Duitsland absoluut onvoorspelbaar. Een ramp voor investeerders, het schrikte hen af. In Nederland was het veel voorspelbaarder.''

In 1999 bracht Ellens zijn bedrijf naar de Duitse beurs. Het leverde 30 miljoen euro op. Een jaar later kwam de grote slag. Rhein Biotech nam een aandeel van tachtig procent in het Zuid-Koreaanse GreenCross Vaccine, de grootste vaccinproducent in Azië. In Korea was net een nieuwe wetgeving van kracht die conglomeraten toestond om zich op te splitsen. Rhein Biotech reageerde meteen. Volgens analisten waren ook GlaxoSmithKline en Aventis geïnteresseerd, maar de grote jongens hadden het nakijken. De overnamesom van 110 miljoen euro werd deels betaald via de uitgifte van nieuwe aandelen. In Korea wordt nu het hepatitis-B-vaccin op grote schaal geproduceerd, met behulp van de genetisch gemanipuleerde gistsoort Hansenula polymorpha.

Met de overname van GreenCross Vaccine had Ellens een van zijn doelen bereikt: de snel groeiende Aziatische markt aanboren. ,,We hadden het voordeel dat we al sinds 1992 samenwerkten met het moederbedrijf van GreenCross. Ze vertrouwden ons. Anders was die overname denk ik nooit gelukt. Een overname staat namelijk voor verandering en dus onzekerheid. Koreanen haten onzekerheid. Ik denk dat het met de economische ontwikkeling te maken heeft. Jarenlang is het Koreaanse volk onderdrukt, eerst door de Chinezen en daarna door de Japanners. En nu heeft het zich plotseling ontwikkeld tot een industriële natie, in twee generaties tijd. In alle veranderingen zoeken mensen naar houvast.''

De kracht van de Koreanen, zegt Ellens, is het beheersen van een proces. ,,Net als je dacht dat het niet meer beter, makkelijker en goedkoper kon, verzinnen zij toch weer iets.'' Daardoor zijn de vaccins van Rhein Biotech goedkoper dan die van de concurrenten. Maar de Koreanen zijn minder sterk in het ontwikkelen van een strategie. Ze missen creativiteit, aldus Ellens. ,,Want dat kan onzekerheid geven.''

Na de overname van GreenCross Vaccine ging Ellens acht maanden naar Zuid-Korea om daar ,,de toko te leiden''. Daarmee heeft hij bij de Koreanen veel loyaliteit gekweekt, denkt hij. ,,Het was een goed teken dat de bestuursvoorzitter zelf zoveel tijd uittrekt om twee bedrijven met elkaar te integreren.'' Bovendien kregen alle medewerkers van GreenCross Vaccine de mogelijkheid om een cursus Engels te volgen. ,,De meesten zijn apetrots dat ze Engels leren spreken. Het past in hun streven naar persoonlijke groei en vergroot hun kansen op de arbeidsmarkt.''

Rhein Biotech heeft zich inmiddels ook op de Oost-Europese markt begeven. Het vaccin tegen hepatitis B is sinds een paar maanden in Polen verkrijgbaar. Alleen betaalt de afnemer daar niet 1 dollar per dosis, zoals in Azië en Afrika, maar ongeveer 5 dollar. Dat is nog steeds weinig vergeleken met westerse landen, waar je makkelijk 20 tot 25 dollar neerlegt. Dat past bij de nieuwe strategie van Rhein Biotech om markten met hogere marges op te zoeken. Ellens zei onlangs tegen de Börsen-Zeitung dat hij met zijn bedrijf de Amerikaanse markt op wil. Gisteren tekende Rhein Biotech een overeenkomst met EpImmune, een bedrijfje uit San Diego dat een technologie bezit om de werking van vaccins te versterken.

In 2005 hoopt Rhein Biotech, samen met het Amerikaanse biotechbedrijf Chiron Vaccines, een combinatievaccin op de markt te brengen tegen difterie, tetanus, kinkhoest, hepatitis B en hersenvliesontsteking. De omzet daarvan schat Ellens op 1 miljard euro per jaar. Chiron Vaccines is net zo'n kleine, opkomende speler net als Rhein Biotech. ,,Als wij kleine jongens slim samenwerken, kunnen we een heel eind komen'', zegt Ellens.

Een half jaar geleden begon Rhein Biotech een samenwerking met het Duitse bedrijf Rösch, dat naaldvrije injectiesystemen maakt. Volgens Ellens zullen vaccins uiteindelijk toegediend worden zonder gebruik van naalden. Waarschijnlijk worden ze de huid binnengeschoten, met een goedkope wegwerp-injector. ,,Je voelt het nog wel, maar het doet een stuk minder pijn. En de kans op infectie is veel kleiner. Het is één keer gebruiken, schieten, en weggooien.''

Voor de komende twee jaar verwacht Ellens een omzetgroei van 15 procent. Vanaf 2004 moet dat richting 35 procent gaan. Dan komt het bedrijf met een nieuw vaccin tegen hepatitis B waarbij nog maar twee injecties nodig zijn. Nu zijn dat er nog drie. Ellens verwacht dat het 2-dosis-vaccin volgend jaar in Zuid-Amerika en Oost-Europa op de markt komt. Vanaf 2004 moet het ook in het beter betalende Europa te krijgen zijn. De jaarlijkse omzet voor dit vaccin ligt dan naar verwachting tussen de 200 tot 250 miljoen.

Gisteren presenteerde Rhein Biotech voorlopige, klinische gegevens over proeven met dit vaccin. De koers ging direct omhoog. In de eerste weken van het nieuwe jaar is de koers al bijna 9 procent gestegen, naar 76 euro.