Ambtenaren kunnen bij NS niets oplossen

Politici moeten zich openlijk afvragen in hoeverre zij medeschuldig zijn aan het drama bij de spoorwegen, meent Guido van Woerkom.

Wie de minister haar ingreep in de NS-top hoort verklaren dat grenzen zijn overschreden, kan bijna niet anders dan haar gelijk geven. Zelfs aan de mildste eisen kon NS niet meer voldoen. De reizigers zijn de ellende allang zat. En het spoorwegpersoneel raakt steeds verder gedemotiveerd. Er móést iets gebeuren. Een keuze voor nieuwe mensen lijkt logisch. Zij kunnen immers oude stellingen opruimen, een nieuw elan in het bedrijf brengen en wellicht zelfs het wonder van een stipte uitvoering van de dienstregeling verrichten.

Wie de geschiedenis van de privatisering van de NS kent, zal de ingreep van de minister vermoedelijk een beetje anders beoordelen. De politiek heeft het besluit genomen om het logge overheidsbedrijf te laten kennismaken met de tucht van de markt en (vanwege Europese wetgeving) het gebruik en het beheer van de infrastructuur te ontkoppelen. Op zichzelf was het een dapper besluit. Maar vervolgens is de politiek zelf steeds aarzelender gaan optreden. De zeer trage besluitvorming over de concessie en de uiteindelijke structuur (met `taakorganisaties') hebben het de NS in feite onmogelijk gemaakt om als zakelijk en marktgericht bedrijf te functioneren.

Als we vervolgens nagaan wie bij NS verantwoordelijk is voor het (niet) op tijd rijden van treinen, dan komt de ingreep van de minister helemáál in een ander daglicht te staan. Bij de gewenste punctualiteit spelen twee taakorganisaties een hoofdrol. Ten eerste Railverkeersleiding, die met z'n geavanceerde apparatuur de seinen en wissels bedient. Ten tweede Railinfrabeheer, dat moet zorgen voor een betrouwbaar, veilig berijdbaar en optimaal beschikbaar spoor. Deze bedrijven met een cruciale invloed op de punctualiteit, behoren formeel wel tot het NS-concern. Maar in de praktijk werken zij in opdracht én voor rekening van het ministerie van Verkeer en Waterstaat. En wie daar verantwoordelijk is, is precies degene die nu heeft gekozen voor nieuwe mensen in de NS-top, inclusief de vier topambtenaren die de nieuwe raad van commissarissen moeten versterken.

Best mogelijk dat de nieuwe mensen een nieuw elan brengen. Het is te hopen. Dan krijgt de minister met haar ingreep achteraf `het gelijk van de winnende coach'. Maar het lijkt me wel zo zuiver als de politiek zich ook eens openlijk de vraag stelt in welke mate zijzélf mede debet is aan het drama.

Het is nu van groot belang dat de politiek snel de Spoorwegwet vaststelt en daarmee eindelijk duidelijkheid schept in de verhoudingen en verantwoordelijkheden. Bovendien is professioneel toezicht nodig: een onafhankelijke toezichthouder, die alle spelers op dit veld – NS, taakorganisaties en de Haagse bureaucratie – kritisch en deskundig volgt. Dat wordt niet bereikt door ambtenaren aan de raad van commissarissen toe te voegen.

Guido van Woerkom is hoofddirecteur van de ANWB.