Russisch leger pikt rekruten op in disco

Het Russische leger heeft, afslankingsplannen ten spijt, rekruten nodig. Véél rekruten. Geen middel wordt onbeproefd gelaten om ze te vinden: razzia's zijn heel gewoon.

Op zaterdagochtend zeven uur klonk de klop op de deur. Twee agenten kwamen Anton Zolotov (18) halen. Hij mocht wat kleren inpakken en een tandenborstel. ,,Waarom nemen jullie Anton? Het is zo'n goede jongen'', riep de buurvrouw. ,,Die moeten we juist hebben, niet de slechten'', antwoordde een agent.

Anton was ingeschreven bij de brandweer en dacht zo de dienstplicht te kunnen ontlopen. Maar ergens was een document zoekgeraakt; daardoor stond Anton nu te boek als ontduiker. Om elf uur die ochtend vertrok Anton van de kazerne aan de Oegreskajastraat, waar legeronderdelen hun keus maken uit de Moskouse rekruten, richting marinebarak. Ouders volgden het busje in de hoop hun zonen nog iets te kunnen toestoppen. Bij een stoplicht gooiden de jongens briefjes, geld, horloges en sieraden uit het raam: die zouden in de kazerne toch maar gestolen worden. Nu dient Anton in Viborg. ,,Ze slaan ons een beetje, maar ik heb al mijn tanden nog. `s Nachts slaap ik zonder dekens. Een kokkin geeft me verse knoflook, zodat ik gezond blijf'', schreef hij zijn moeder Jelena vorige week. Die heeft zich bij het onvermijdelijke neergelegd – in elk geval hoeft Anton niet naar Tsjetsjenië. ,,Maar het is toch onmenselijk zo? Anton wordt van ons weggesleurd als een bandiet.''

Ze staat niet alleen. Moskou is al weken in de greep van een klopjacht of dienstplichtigen. Zesduizend rekruten moest de hoofdstad deze herfst opleveren, vierduizend kwamen opdagen. Dus kan men niet al te kieskeurig zijn. Jongens die beroep hebben aangetekend tegen hun oproep, worden van hun bed gelicht of onder valse voorwendselen naar het politiebureau gelokt. Agenten pikken jongens op bij metro-ingangen, voetbalstadions en discotheken.

In Rusland is er een permanente jacht op dienstplichtontduikers, maar in Moskou maken ze het nogal bont, meent de Bond van Soldatenmoeders. Beroepsprocedures of vrijstellingen – wegens ziekte, studie, afhankelijke familieleden – worden vaak domweg genegeerd. De honger naar soldaten is kennelijk zo groot dat de Moscow Times onlangs de rekrutering meldde van transseksueel Aleksej. Dat hij borsten had, was geen reden tot vrijstelling.

Bij het kantoor van de Soldatenmoeders staan ouders met bundels paperassen en jonge moeders dicht opeengepakt om een klacht in te dienen. Juriste Anna Belikova ziet de stapel dossiers groeien. ,,Het probleem is dat er nauwelijks verweer mogelijk is als jongens eenmaal in het leger zijn'', zegt ze. ,,Bovendien staat er geen straf op illegaal ronselen.''

Het Moskouse stadsbestuur voert de regie over de klopjacht. Een woordvoerder van het `bestuur voor samenwerking met de militaire organen' wil niets weten van ronselpraktijken. Liever filosofeert hij over de rotte moraal. ,,Hadden we nog maar een patriottische opvoeding, dan zouden de soldatenmoedertjes ophouden met dat gejammer.'' Ook Vitali Goesak, woordvoerder van de Moskouse voyenkomats – de keuringsbureaus van het leger – zegt zich aan de wet te houden. Wel erkent hij dat het steeds moeilijker wordt zijn quotum te halen. ,,Van de tien jongens krijgen er zes uitstel wegens studie en drie wegens ziekte. Slechts tien procent komt in het leger terecht. Als u niet zo negatief over ons schreef, zou dat anders zijn.''

Feit is dat de Moskouse jeugd alle reden heeft om de dienstplicht te ontduiken. Nog afgezien van het risico ongetraind en slecht bewapend in Tsjetsjenië te worden gedumpt, wacht hun twee jaar van armoede, honger, dwangarbeid en pesterijen. Want de Verelendung van het Russische leger schrijdt nog altijd voort. Van een defensiebudget van 25 miljard euro wordt Rusland geacht een leger van 1,2 miljoen soldaten en een strategische kernmacht van zesduizend raketten te onderhouden, de NAVO te land, ter zee en in de lucht partij te bieden, een oorlog te voeren in Tsjetsjenië en een aantal vredesmachten in ex-Sovjet-republieken te onderhouden. Periodiek neemt de regering zich voor een beroepsleger in te voeren. Tot dusver verzandden alle plannen in vertragingstactieken. De legertop wist de dienstplicht in 1995 zelfs nog van anderhalf tot twee jaar te verlengen, want om het aantal soldaten in te krimpen moesten er eerst méér van komen, stelde men met onnavolgbare logica. Vorige maand verklaarde Poetin dat het in 2004 echt afgelopen moet zijn met de dienstplicht.

Het is een schrale troost voor de huidige lichtingen. Met een soldij van één euro per maand moeten ze soms de straat op, bedelend om brood, geld of sigaretten. In de barakken lijden ze honger en kou en worden ze onderworpen aan de wrede traditie van de dedovtsjina – letterlijk `het grootvaderen'. De nieuwe rekruut staat onder aan de treiterladder. Iedereen – spades (zes maanden dienst), olifanten (een jaar) en `grootvadertjes' (anderhalf jaar) – mag hem in groepsverband mishandelen, verkrachten en beroven. Totdat hij in de positie verkeert dat zelf te doen.

Bovendien gebruiken marktgerichte officieren hun soldaten soms als slaven. Eenheden worden als gratis arbeidskrachten verhuurd om huizen te verbouwen of kolchozen en fabrieken draaiende te houden. Ook zijn er gevallen bekend van diensplichtigen die zich in dienst van hun `grootvadertjes' prostitueren of bloed afstaan. Jaarlijks sterven er volgens schattingen zo'n vijfhonderd dienstplichtigen, plegen er duizend zelfmoord en deserteren er vijfduizend. Betrouwbare cijfers ontbreken: zelfmoorden komen als ongelukjes in de boeken, moorden als zelfmoorden en het aantal deserteurs is een staatsgeheim.

Om uit dienst te blijven heb je contacten nodig of geld. Moeder Ljoeba Nikitin heeft geen van beide. Zij staat nerveus aan haar sigaret te trekken voor de kazerne aan de Oegroesjkajastraat, in haar hand een plastic tas met een dikke trui, een tandenborstel en koekjes. ,,Ze belden Aleksej vanochtend of hij op het politiebureau papieren kwam tekenen'', zegt ze. ,,Daar duwden ze hem in een busje. Hij huilde.'' Ljoeba schat dat het haar vierduizend dollar zou hebben gekost om Aleksej van de lijst te schrappen. ,,Wie heeft zoveel geld?'' Zij heeft zelfs geen vijftien dollar om de bewaker te laten uitzoeken of Aleksej nog in de kazerne is.

Het kan ook voor minder dan vierduizend dollar. Efinaceyna is een van de vele bureautjes die vrijstellingen regelt: een `Totaalpakket Rekruut'. Directeur Kiril Slapnikov: ,,Er is altijd wel een grond voor afkeuring: gastritis, een scheve wervel, geestelijke problemen. Een grondig onderzoek door onze artsen brengt dat aan het licht.'' De kosten bedragen 1.480 dollar, met een jurist erbij komt daar nog 300 dollar bovenop. En no cure, no pay: mocht het mislopen, dan krijgt de rekruut 70 procent van zijn inleg terug van een verzekeraar. Het zal nauwelijks verbazing wekken dat Efinaceyna werkt met legerartsen, zijn klanten laat onderzoeken in een militair hospitaal en verzekerd is bij het bedrijf `Vaderland', dat aan het leger is gelieerd. Want ook militaire artsen kunnen niet zonder bijbaantje.

Mocht zelfs dit mislukken, dat rest slechts onderduiken. Moskou telt volgens het voyenkomat zesduizend onderduikers. Zo werd de 19-jarige discjockey Denis Smirnov op 7 december van de straat geplukt. De keuringsartsen negeerden een medisch attest dat Denis ongeschikt verklaarde wegens schedelletsel, opgelopen bij een auto-ongeluk: moeder Jelena had geen geld om de neuroloog af te kopen. Gelukkig had Denis vrienden. Zij betaalden een bewaker aan de Oegreskajastraat om Denis een mobiele telefoon te bezorgen. Denis vertelde dat hij die avond naar Kirgizië zou worden verscheept. Om elf uur `s avonds wachtten de vrienden hem bij het Kazanstation op. Terwijl zijn officier bier kocht, pikten ze Denis uit het peloton en duwden hem in een vluchtauto. En nu? Denis – bomberjack, piercing – hoeft niet lang na te denken. ,,Geld lenen om mezelf vrij te kopen. En me tot die tijd niet teveel op straat vertonen.''