Gezond weer op bij Scania

Het ziekteverzuim in de auto-industrie kan hoog oplopen. Vrachtwagenfabrikant Scania heeft daarom een eigen arbodienst opgezet. De vakbonden zijn zeer te spreken over deze `micro-benadering'. `Ik was anders afgeschreven geweest.'

Ongenoegens, arbeidsconflicten of persoonlijke problemen. Zomaar een greep uit omstandigheden die kunnen leiden tot arbeidsongeschiktheid. Dit jaar bereikt Nederland het dieptepunt van één miljoen werknemers die in de WAO zijn terechtgekomen. Eén op de acht werknemers is afgekeurd. Voor de metaal- en elektrotechnische industrie was dit vorig jaar al aanleiding op onderzoek uit te gaan en een `WAO-preventieplan voor de metaalelektro' op te stellen.

Het instroompercentage in de WAO ligt in de metaalelektro op het niveau van het landelijk gemiddelde van 1,5 procent. Van de ruim 180.000 werknemers in deze bedrijfstak komen daardoor jaarlijks bijna drieduizend in de WAO terecht.

Dat was geen nieuws voor de onderzoekers. Wel opmerkelijk was dat zich binnen dezelfde sector vaak grote verschillen blijken voor te doen. Dat is vooral het geval in de auto-assemblage, waar twee voorbeelden duidelijk in het oog sprongen. Bij NedCar in het Limburgse Born verdwenen vorig jaar van de ruim 4.000 werknemers meer dan 200 mensen in de WAO, een percentage van vijf procent. Bij de assemblagevestiging van de Zweedse truckfabrikant Scania in Zwolle daarentegen gaat op de 1.850 werknemers slechts 0,9 procent jaarlijks de WAO in. Scania heeft vier jaar geleden een eigen arbodienst opgericht - een opmerkelijke stap voor een bedrijf met slechts 1.850 werknemers.

,,Wij waren de samenwerking met het GAK op een gegeven moment spuugzat'', zegt directeur personeel en organisatie (P&O) van Scania R. van Vliet. ,,We werden doodmoe van de discussies over vroegtijdige reïntegratie en dat soort zaken meer. De praktijk met het GAK is dat iemand eerst dertien weken ziek thuis zit voordat er actie wordt ondernomen. Bij Scania proberen we na drie dagen al iets te ondernemen als het mis dreigt te gaan.''

Alle – veelal mislukte – plannen van de overheid om de WAO terug te dringen ten spijt, is het probleem ,,eigenlijk allemaal niet zo ingewikkeld'', meent Van Vliet. Scania werkt met korte lijnen om de ziektesymptomen, vrijwel even vaak van psychische als lichamelijke aard, te inventariseren en vervolgens te bestrijden. Hij geeft het voorbeeld van de fysiotherapeut die in dienst is van Scania. ,,Want wat is de praktijk? Als iemand met pijn in zijn schouder naar zijn huisarts gaat, wordt hij doorverwezen naar de fysiotherapeut. Maar daar kan hij pas over zes weken terecht. Wij lossen dat anders op. De betrokken werknemer krijgt lichter werk en kan om de twee dagen naar onze eigen fysiotherapeut. Anders ben je een goede kracht minimaal zes weken kwijt.''

De arbodienst telt acht full-time banen, waarin een aantal artsen in deeltijd werken, een fysiotherapeut en een aantal verzuimbegeleiders. Ieder werknemer krijgt een zogeheten `rugtraining' en kan een leeftijdskeuring krijgen. De eigen arbodienst doet ook de verplichte tweejaarlijke keuring van de werkplek op licht, lucht, milieu, verlichting etcetera, waarbij de werknemers wordt gevraagd een enquêteformulier in te vullen.

Voor werknemer Henk Snijder (40) was het geen kwestie van weken, maar van zijn hele werkzame leven. Hij werkte als controleur bij de assemblage toen hij een jaar of vijftien geleden last kreeg van zijn enkel. ,,Dystrofie'', zegt hij.,,Ik kon op een gegeven moment niet meer staan of lopen. Sindsdien ben ik negentien maal geopereerd.'' Tussendoor werkte hij dan eens bij de inkoop,dan eens bij de administratie of de meldkamer. Na arbeidstherapie en een opleiding bedrijfskunde is hij nu bedrijfsarchivaris op het hoofdkantoor in Zwolle. ,,De begeleiding vanuit het bedrijf werd met de komst van die eigen arbodienst wat persoonlijker'', zegt hij, ,,maar daarvoor was die ook fantastisch. En dat zeg ik echt niet alleen omdat u van de krant bent. Ik was anders afgeschreven geweest.''

Het `verlichte' idee om het WAO-probleem van een andere kant te benaderen heeft Scania, dat zware trucks produceert, opgedaan bij Mölniycke, de Zweedse fabrikant van papierwaren en luiers met een vestiging in de provincie Groningen die Scania ,,de gouden tip'' gaf. Grotere bedrijven in de metaalelektro als bijvoorbeeld Corus (het voormalige Hoogovens) beschikken ook wel over een eigen arbodienst, maar ook voor relatief kleine bedrijven als Scania kan een eigen arbodienst volgens Van Vliet wonderen verrichten.

Het rendement ervan is moeilijk te meten, zegt hij. ,,We hebben wel de overtuiging dat het verzuim daardoor daalt, maar het is net zoiets als de drie tot vier miljoen die wij per jaar in opleidingen investeren. Het is een kwestie van geloven in een bepaalde aanpak.'' Wel weet hij dat Scania relatief veel geld uittrekt voor de arbovoorziening: het wettelijk bepaalde minimumpakket kost een werkgever rond de 125 gulden per werknemer, Scania besteedt daar rond de 500 gulden aan. En het bedrijf gaat er mee door: de certificering voor de komende vier jaar is net behaald.

Het van oorsprong Zweedse bedrijf voert al veel langer een voorbeeldig sociaal beleid. Al in 1964 had Scania een eigen arts in dienst. Ook is er een verpleegkundige op de werkvloer aanwezig. Verder kunnen werknemers met privé-schuldproblemen die tot psychische spanningen en vervolgens arbeidsongeschiktheid kunnen leiden terecht bij een door Scania aangestelde deskundige.

Jan Berghuis, landelijk onderhandelaar voor de metaalelektro voor FNV Bondgenoten, roemt Scania als een geslaagd voorbeeld van een bedrijf dat de problemen bij de wortel aanpakt. Ondanks alle ophanden zijnde maatregelen van de overheid om een WAO-uitkering niet zomaar te verstrekken, maar te koppelen aan werk (reïntegratie), en ondanks de strafpremie die werkgevers moeten betalen naarmate meer mensen van hun bedrijf in de WAO terechtkomen, heeft de vakbondsbestuurder een hard hoofd in de aanpak van de arbeidsongeschiktheid. Het op zichzelf volgens Berghuis ,,werkbare voorstel'' van de commissie-Donner voor hervorming van de WAO, dat ligt te wachten op een advies van de Sociaal Economische Raad (SER), verandert daar weinig aan, meent hij. De bonden hebben staatssecretaris Hoogervorst van Sociale Zaken gevraagd om een wetsvoorstel om WAO-gegevens per bedrijf openbaar te maken. De overheid voelt daar wel voor, maar die zaak stagneert doordat het GAK die gegevens om privacy-redenen niet mag verstrekken. ,,Dat werkt erg contraproductief'', zegt Berghuis. ,,Zeker als je bedenkt dat er voorbeelden zijn van bedrijven die 10 procent van hun bezetting naar de WAO overhevelen.''

Dat laatste versterkt het idee dat er nog steeds veel bedrijven zijn die de WAO als een ideale `dumpplaats' zien om van hun overtallige werknemers af te komen. Goedkoop is dat overigens tegenwoordig niet meer: hoe meer werknemers er naar de WAO gaan, hoe meer premie de werkgever moet betalen. ,,Bij de komende CAO-onderhandelingen willen we voorstellen doen waarbij we vanuit de vakbond zelf proberen het WAO-probleem terug te dringen'', zegt Berghuis. ,,Je moet daarbij denken aan maatregelen voor kortere lijnen naar de werknemer om de ziekteproblemen al in een vroegtijdig stadium te onderkennen.''

Berghuis verwacht veel van een `micro-benadering' van het WAO-probleem. ,,De benadering van de WAO-problematiek van de overheid is vooral een schuiven met middelen. Volgens mij is het effect van de commissie-Donner dat de WAO nog duurder wordt dan de oude regeling. Je moet het volgens mij in eerste instantie niet zoeken in de hoogte van de uitkering, strafkortingen of boetes voor de werkgever. Zoek de oplossing in de micro-benadering zoals Scania doet. Veel belangrijker voor een werkgever zijn vragen als: heb je belangstelling voor je mensen en hun problemen? Hoe reageer je zo snel en adequaat mogelijk op een ziektesymptoom bij je werknemers? Bied, zoals Scania, de werknemer goede faciliteiten aan. Met een eigen arbodienst, dokter en verpleegkundige op de werkvloer. En zorg voor variëteit in werk. Zo'n aanpak betaalt zichzelf terug. Want een bedrijf als Scania kan niet makkelijk aan goed gekwalificeerde werknemers komen en wil ze niet graag kwijt. Maar je moet er wel aan werken als bedrijf. Er bestaat geen automatische succesformule.''

Klachten met het bewegingsstelsel (bijvoorbeeld pijn in de rug), psychische problemen, hart- en vaatziekten en aandoeningen aan het zenuwstelsel zijn de meest voorkomende oorzaken van de WAO-instroom in de metaalelektro. Bij NedCar in Born doen deze problemen zich allemaal voor, plus nog een paar meer. Het track record dat het bedrijf de afgelopen jaren heeft opgebouwd op het terrein van sociale problemen is indrukwekkend. Drugsgebruik, diefstal, vechten op de werkvloer, hoge werkdruk, weinig mogelijkheden om het groeiend aantal verlofdagen op te nemen en weinig aandacht van het management voor de problemen van de werknemers; het is allemaal voorgekomen in Born en het heeft de productiviteit van de autofabriek in Limburg de afgelopen jaren meer dan eens onder zware druk gezet.

In 1997 vloog het aantal WAO-gevallen bij NedCar met sprongen omhoog, toen het bedrijf de productie van auto's op jaarbasis (toen nog Volvo's en Mitsubishi's) opschroefde naar 280.000 auto's. ,,Waar zit de goede balans tussen het aandeelhoudersbelang en het werknemersbelang?'', vraagt bestuurder Bert Keulen van vakbond de Unie retorisch. ,,Mijn idee is datNedCar toen is doorgeschoten naar de verkeerde kant, naar dat van de aandeelhouders. Echte erkenning van de problemen op de werkvloer was er nauwelijks. De directie interesseerde het hoge WAO-verloop ook nauwelijks. Pas vorig jaar kwam daar een kentering in, toen het voor de werkgever plotseling wel erg duur werd om werknemers zomaar te laten afkeuren en de WAO in te sturen.''

Een andere reden voor de hoge WAO-cijfers bij NedCar is volgens Keulen het besluit in 1997 om over te schakelen van een twee- naar een drieploegensysteem. Dat verhoogde de werkdruk. Keulen: ,,Produceren in de automobielindustrie vereist een flexibele aanpak, ook van je werknemers. De beperkte aandacht van het management voor de werknemers is geen goede zaak geweest. NedCar is ontstaan uit het verleden van de mijnbouw. Dat is een stuk verleden dat je met je meesleept, een stuk vergrijzing ook. Ook die vergrijzing heeft geleid tot een hogere WAO-instroom.''