Waanzin bij de open haard

Vreselijke dingen zijn er gebeurd, daar in de Schotse Lammermoor. Maar waar precies?

`Scotts view' heet nog altijd het favoriete uitzichtspunt van Sir Walter Scott in het glooiende Schotse landschap bezuiden Edinburgh. Vanaf een hoogte van 180 meter op de flank van de Brotherstone Hill mocht Scott daar vroeg in de 19de eeuw graag uitkijken. Hij zag dan het grensgebied tussen Engeland en zijn geliefde Schotland, waarover hij een stroom van historische boeken schreef. Hier stopte ook bij Scotts begrafenis enige tijd de lijkstoet, om verder te trekken naar de ruïne van Dryburgh Abbey, waar hij werd bijgezet.

Scott zag vanaf Scotts view de groene boorden van de rivier de Tweed, bezaaid met de witte wolkjes van lammeren en schapen die al eeuwen zorgen voor de beroemde tweedwol. Daarachter rijzen de drie toppen op van de Eildonheuvels. Rechts, stroomopwaarts langs de slingerende Tweed, had hij zelf zijn kasteel Abbotsford gebouwd. Achter Scott lag de Lammermoor, ruig en met die vele hoge heuvels vrijwel ontoegankelijk. Daar had zich ooit het verhaal afgespeeld van The Bride of Lammermoor. Het was een macabere, waar gebeurde geschiedenis, nog steeds berucht door het boek van Scott en de opera Lucia di Lammermoor van Donizetti met de legendarische waanzinscène.

Sir Walter Scott publiceerde The Bride of Lammermoor in 1819 en weigerde aanvankelijk te zeggen waarop hij zijn tragische verhaal baseerde. Al was het lang geleden gebeurd, de onthulling van de ware feiten zou nog gevoelig kunnen liggen bij de nazaten van de betrokkenen. Maar tien jaar later, toen anderen er onjuiste verhalen over hadden geschreven, voelde Scott zich vrij om zelf te vertellen wat hij wist. Scott wist veel, hij was zelf een van die nazaten.

Scott vertelt dat de fatale gebeurtenissen zich voordeden in 1669. Janet Dalrymple verloofde zich buiten medeweten van haar rijke ouders met Lord Rutherford. Ze deed hem een plechtige trouwbelofte en riep allerlei onheil over zichzelf af, als ze haar eed zou breken. Voor haar ouders was Rutherford een onacceptabele schoonzoon, vooral wegens zijn gebrek aan geld. Zij dwongen Janet te trouwen met David Dunbar van Baldoon. Op weg naar de huwelijksvoltrekking op 24 augustus was ze, volgens een van haar broers `koud en vochtig als marmer'.

Na het huwelijk hoorden de bruiloftsgasten een vreselijk geschreeuw in de bruidskamer. Men opende de deur en vond de bruidegom op de grond, zwaar gewond, badend in het bloed. De bruid zat in een hoekje van de open haard, krankzinnig grijnzend en grimassend. Ze zei slechts: ,,Pak jullie mooie bruidegom maar op.'' Nauwelijks veertien dagen later, op 12 september 1669 overleed ze. De bruidegom overleefde zijn wonden, maar weigerde ook maar iets te zeggen over de fatale bruidsnacht. Hij stierf op 28 maart 1682 na een val van zijn paard.

Scotts landhuis Abbotsford is nog vrijwel in dezelfde staat als toen deze beroemdste Schot er bijna 170 jaar geleden overleed, op 21 september 1832. Scott, schatrijk dankzij zijn historische boeken, bouwde zijn home als zijn castle, maar met het voor die tijd moderne comfort van gasverlichting. Hij ontving er tal van literaire vrienden, zoals de dichters William Wordsworth en Thomas Moore, de man die op verzoek van Byron diens memoires vernietigde. Sinds Scotts dood is Abbotsford een attractie voor toeristen, ook uit de hoogste kringen. Wie er nu komt, treedt in de voetsporen van koningin Victoria en haar nazaten, Nicolaas Beets en de koningen Leopold van België en Gustav van Zweden. Koningin Elizabeth II was er in 1988.

Koninklijke bezoekers voelen zich hier thuis. Abbotsford is een fraai gelegen huiselijk kasteel, omringd door ommuurde tuinen, ruim en riant, uitkijkend op de rivier de Tweed. In de entreehal staan harnassen en vitrines met wapens. Verder zijn er een studeerkamer, een bibliotheek met 9.000 boeken, een salon, een wapenkamer en eetzaal. Overal haarden, betimmeringen, schilderijen, bustes, vazen en serviezen.

Abbotsford is ook een museum vol historische curiosa, snuisterijen en memorabilia uit de familie Scott en van andere beroemdheden. Scott schreef over het verleden en verzamelde het ook. Plukjes haar van Karel I, Bonnie Prince Charlie, Lord Nelson en van zichzelf. Een schrijfmapje van Napoleon en een ring van Byron. Het merkwaardigste is een haverkoekje, gevonden in de jas van een soldaat die sneuvelde in de slag bij Culloden in 1746.

In de werkkamer staat het bureau waaraan Scott zat toen hij stelling nam tegen `andere versies' van de ware geschiedenis achter The Bride of Lammermoor. Hijzelf had het familieverhaal, toen al ruim een eeuw oud, als kind gehoord van een oud-tante en van zijn moeder. De moeder van zijn overgrootvader was een Rutherford. In The Bride of Lammermoor vertelt Scott zelf het verhaal ook heel anders dan de door hem weergegeven `historische' werkelijkheid.

Scott veranderde namen: Janet Dalrymple werd Lucy Ashton, Dunbar werd Bucklaw. Hij kwam ook met veel meer en andere `feiten' en karakteriseringen van de personages. Zo maakt in het boek niet Dunbar de fatale val van het paard, maar de even ongelukkige Rutherford, zo geeft Scott zelf toe. En hij verplaatste het verhaal van 1669 naar de tijd tussen 1703 en 1705: historisch veel interessanter wegens de totstandkoming van het `Verenigd Koninkrijk' tussen Engeland en Schotland.

Zo moeilijk traceerbaar als het verhaal achter The Bride of the Lammermoor is, blijkt ook de Lammermoor zelf te zijn. De Schotten zijn er niet trots op, kaarten geven wel de Lammermuir Hills aan, maar de Lammermoor zelf niet. Gidsjes, een boek met wandelroutes en zelfs een boek over de natuur in Schotland verzwijgen de Lammermoor, tussen de Lammermuir Hills en de Tweed. Bij elkaar is het een goeddeels onbewoond gebied van zestig bij vijftig kilometer en er lopen slechts enkele smalle wegen door.

De Lammermoor is lieflijk maar lijkt ook een angstaanjagend niemandsland, vervloekt en uit de herinnering verbannen na het griezelige liefdesleed van Janet Dalrymple. Haar schrikwekkende verhaal is tijdens eeuwenlang doorvertellen verbasterd en veranderd. Eerst zou vooral haar moeder Margaret tegen het huwelijk met Rutherford zijn geweest, een zó onverzettelijke vrouw, dat ze op haar eigen aanwijzing staande werd begraven in de kerk van Kirkliston. In Scotts boek is het Lucy's vader William Ashton die het huwelijk verbiedt. In Donizetti's opera Lucia di Lammermoor is het Lucia's broer Enrico die haar dwingt het huwelijkscontract met Bucklaw te tekenen.

Het drama van de bruid van de Lammermoor is op de Lammermoor niet meer te achterhalen. Het kasteel met de door Scott verzonnen naam Ravenswood, waar zich de tragedie zou hebben afgespeeld, bestaat hier niet.

Vergeefs is ook de tocht naar de afgelegen ruïne van Castle Fast. Scott, die het lastig bereikbare kasteel zelf alleen vanuit zee zag, wees Castle Fast aan als een ,,waarschijnlijke'' locatie voor Wolf's Crag, het kasteel van Rutherford. Na honderd meter afdalen over een soms glibberig steil paadje komt men bij enkele stukken muur op een rots, spectaculair hoog boven de zee die er woest omheen spoelt. Maar volgens Scott kon men het echte Wolf's Crag net zo goed ergens anders situeren.

Op de terugweg horen we boven de Lammermoor in gedachten de Waanzinscène van Lucia, waarin ze onaards hoog ijlend na de steekpartij op haar bruidegom haar minnaar Rutherford toezingt. Haar wanhoop verglijdt tot waanzin. ,,Overgiet met bittere tranen mijn stoffelijke resten, terwijl ik in de hemel daarboven voor je zal bidden. Alleen jouw komst maakt voor mij de hemel mooi.''

New Town

Abbotsford, het woonhuis van Sir Walter Scott, staat in de buurt van Melrose aan de B6360. Open: tussen 19 maart en 31 okt ma-za: 9.30-5 uur; zondagen in maart, april, mei en okt.: 2-5 uur; zondagen in juni, juli, aug en sept. 9.30-5 uur. Groepen tussen nov en maart op afspraak. Tel. (01896) 752043. www.melrose.bordernet.co.uk/abbotsford.

Edinburgh: toeristeninfo: Edinburgh & Scotland Information Centre. Princes Street 3. Tel.: (0131) 4733800. Logeren in Ediburgh is extra aantrekkelijk in hotels in de tussen 1767 en 1830 in klassicistische stijl gebouwde wijk New Town, achter Princes Street. Hotels: Caledonian Hilton, George Inter-Continental, Royal Terrace, Albany.