Een hamer die iedereen hoorde

Na jaren van verwaarlozing heeft Wittenberg zijn beroemdste inwoner herontdekt. Luther gaat de middenstand een handje helpen.

Oog in oog met de fameuze deur welt teleurstelling op. Het massieve brons is mat en donker. De tekst niet te lezen. Een gietijzeren hek houdt de bezoeker onverbiddelijk op afstand. Een halfronde schildering boven de eigenlijke kerkdeur maakt het een beetje goed. Zwarte gestalten tegen een gouden lucht: de humanist Philipp Melanchton en de theoloog Martin Luther op de voorgrond, geknield naast het kruis. De kerktorens van Wittenberg in de verte.

De deur aan de zijkant van de Schlosskirche kan het pathos van de geschiedenis nauwelijks aan. Hier zou Luther op 31 oktober 1517 zijn 95 stellingen tegen de aflaathandel in de katholieke kerk gespijkerd hebben. Met ,,hamerslagen die door heel Europa galmden''. Het begin van de reformatie, van kerkdeling en sociale revolutie, van nieuwe verhoudingen op het oude continent. Het is moeilijk om het historische belang van de gebeurtenis over het hoofd te zien. Maar aan de deur zou men zo voorbij lopen.

De kleine stad in Saksen-Anhalt, net ten noorden van Leipzig en op een uurtje rijden van Berlijn, is wereldberoemd. In Amerika en Afrika zijn steden naar het Duitse voorbeeld vernoemd. En ook wie tijdens de geschiedenisles net naar buiten keek toen de Middeleeuwen langs kwamen, kent het verhaal van haar beroemdste burger. De geschiedenis van de Duitse monnik die met puntig geformuleerde oneliners de wereld van zijn dagen op haar kop zette.

Aan het moderne Wittenberg kun je zijn historische roem niet aflezen. Sombere chemiebedrijven begeleiden de bezoeker van de snelweg naar de binnenstad. In het centrum ontvangt een ongenaakbare ronde toren met een onmogelijk bombastische spits de bezoeker. In een park dollen twee jongens met een blikje bier en een onvriendelijke Duitse herder.

Toren en kerk maken deel uit van wat ooit het slot van Friedrich de Wijze was, de keurvorst die Luther in bescherming nam. Later bouwden de Pruisen op dezelfde plek een kazerne. Een jeugdherberg, een klein museum voor volkenkunde en een klein restaurant hebben bezit genomen van de bijna-ruïne. Op het immense modderige terrein heeft de wind vrij spel. De kleine stadsgids windt er geen doekjes om. ,,Wie een mooie foto van het slot wil maken doet er goed aan het omliggende park in zijn compositie te betrekken.'' Er is Rome, er is Mekka, er is Jeruzalem. De protestanten moeten het doen met Wittenberg.

Het is met Wittenberg als met het protestantse geloof. De schoonheid ontvouwt zich pas bij nader inzien. Waar de katholieke kerk met fleurige gewaden, kleurrijke heiligen en wierook onmiddellijk de zinnen aanspreekt, antwoorden de protestanten met zwarte kleding en een bewuste afkeer van opsmuk. Zo min mogelijk ruis op de lijn met God.

Het kleine stadje aan de Elbe wint pas geleidelijk aan charme. Wie Wittenberg van west naar oost doorkruist, over de kasseien van de Schlossstrasse, wordt langzaam ingepalmd door een middeleeuwse stadskern die de laatste oorlog wonderwel doorstaan heeft.

Gaandeweg wijken de vuile gevels van leegstaande woningen voor de pasteltinten van gerenoveerde huizen. De kasseien wijzen de weg naar de markt met zijn imposante en streng symmetrische stadhuis uit de zestiende eeuw. Metershoge standbeelden van Melanchton en Luther beheersen het royaal bemeten plein. Uit een gevelrij springt het oranje woonhuis van Luthers vriend Lucas Cranach, na Albrecht Dürer de belangrijkste schilder uit de Duitse Renaissance.

De tweelingtorens van de Stadtkirche nemen de blik vrijwel automatisch over. Luthers lievelingskerk. Rond het wereldberoemde altaar van Cranach scharrelen drie kinderen, ze werken aan een opdracht voor school. In een zijkamer hangt wat misschien wel het grappigste schilderij over de kerkhervorming is. In een welvarende wijngaard zijn de kopstukken van de reformatie noest aan het werk. In het belendende perceel niets dan vandalisme, daar heersen de potentaten van het roomse regime.

Langs Café am Holzmarkt, dat werft met vers paardenvlees (`Geslacht in Wittenberg'), voert de Collegienstrasse naar het prachtig gerestaureerde woonhuis van Melanchton, langs de Leucorea – vroeger universiteit nu conferentiecentrum – om te eindigen bij een oud klooster, de Lutherhalle. Daar woonde Luther met echtgenote Katharina von Bora en hun zes kinderen.

Stefan Rhein lacht. De eerste indrukken van de bezoeker herkent de directeur van de Lutherhalle meteen. ,,Ik denk ook wel eens dat het een beetje veel was voor een klein stadje: protestantisme, Pruisen én DDR.'' Toen Rhein tien jaar geleden uit Zuid-Duitsland in Wittenberg arriveerde, lag de bruinkool nog hoog opgetast op het trottoir, waren de meeste gevels geschonden door kogelgaten en domineerden in allerijl door Russen geëvacueerde kazernes de oude binnenstad. Sindsdien is veel veranderd. Permanente bouwwerkzaamheden gaven het centrum weer iets van de oude luister terug, de historische gebouwen werden moderne musea. De woonhuizen van Cranach en Melanchton zijn al klaar. De Lutherhalle wordt dit najaar na een ingrijpende renovatie heropend. Tot die tijd zijn de belangrijkste stukken uit de collectie te zien in het stadhuis. Wittenberg, zegt Rhein, dat is werk in uitvoering.

Luther heeft het moeilijk in Wittenberg. Saksen-Anhalt is een post-religieuze landstreek: in Wittenberg is slechts 20 procent van de bevolking gelovig, in het nabij gelegen Eisleben maar 8 procent. Het zijn dan ook vooral Amerikanen, Duitsers uit het religieuze zuiden en Nederlanders die naar Wittenberg reizen om in de voetsporen van hun voorbeeld te treden. De inheemse bevolking had lang de neiging de plaatselijke held te negeren. In de jaren zestig nog wilde het stadsbestuur de Lutherstadt Wittenberg omdopen tot Chemiestadt Wittenberg.

Inmiddels hebben de Wittenbergers hun beroemde zoon herontdekt. En dat is niet het gevolg van een nieuw historisch besef of een herwaardering van de religie, het is uit noodzaak. Ruim 20 procent van de beroepsbevolking is werkloos, 10 procent is met vervroegd pensioen en nog eens 10 procent is tewerkgesteld in scholingsprojecten. Wittenberg is daarom min of meer aangewezen op het Luther-toerisme.

Het begin was moeilijk, zegt Stephan Schelhaas, die na de val van het communisme directeur werd van de plaatselijke VVV. De kerken waren bang voor commercialisering van Luther, de 50.000 inwoners van de traditioneel armoedige industriestad niet ingesteld op dienstverlening. ,,Inmiddels heeft de kerk geleerd dat marketing niet per se plat hoeft te zijn en wil de middenstand niet meer zonder de ruim 200.000 extra klanten die Luther jaarlijks oplevert.'' In de winkels is daarom nu Luther-koek en Luther-drank te koop, ook zijn er sokken met de Luther-spreuk: Hier sta ik, ik kan niet anders. Een populair product onder Amerikaanse geestelijken. Maar geheel tevreden is Schelhaas nog niet. ,,Oneindig glimlachen is de Wittenberger niet van nature gegeven.''

De filoloog Rhein kampt intussen met de vraag welke Luther hij in het vernieuwde museum moet presenteren. De fans hebben 's mans levensverhaal achteraf aanzienlijk verfraaid. Zo heeft Luther op die bewuste 31ste oktober wel 95 stellingen gepubliceerd, maar ze in weerwil van de legende niet op de kerkdeur gespijkerd. Ook is er geen bewijs voor het verhaal dat hij ooit een inktpot naar het hoofd van de duivel slingerde. En de tekst die nu talloze Amerikaanse mannenenkels siert is niet van Luther. Hij trotseerde in Worms weliswaar de toorn van keizer Karel V, maar niet als obstinate vrijheidsstrijder met opstandige slogans.

Gecompliceerder dan het ontrafelen van de legendevorming is voor Rhein de gewoonte van opeenvolgende Duitse machthebbers Luther voor specifieke doeleinden te gebruiken. In de negentiende eeuw werd de religieuze held omgevormd tot nationale held. Bismarck zette hem in bij de strijd tegen sociaal-democraten en katholieken. De nationaal-socialisten gebruikten vooral Luthers antisemitische teksten. Na de Tweede Wereldoorlog was Luther lange tijd persona non grata. Pas in 1983, 500 jaar na zijn geboorte, ontdekte het DDR-regime Luther als beroemde zoon en, en passant, ook als belangrijke bron van deviezen en internationaal aanzien.

Rhein wil de verschillende Luther-interpretaties nu in hun context plaatsen en de beroemdste Duitse monnik weer tot leven wekken. ,,Ik dacht bij Luther altijd aan een norse, hoekige figuur, type Duitse eik. Dat was niet terecht. Zijn gastvrijheid, zijn zorgen om de gelovigen, de liefdevolle beschrijvingen van zijn echtgenote weerleggen dat.''

Als de avond allang is gevallen vergadert in Rheins werkkamer nog steeds de bouwcommissie. Wittenberg is een openluchtmuseum in wording. Dat maakt het stadje rommelig en charmant tegelijk. Op het ene moment droomt de bezoeker weg bij de brille van de Duitse Renaissance, om even later te ontwaken in de pregnante lichaamsgeur van de plaatselijke alcoholist. De reformatie is in Wittenberg nog geen commerciële show, Wittenberg zelf geen Disneyland voor protestanten.

Bauhaus

Het is mogelijk om de hoogtepunten van Wittenberg in één dag te bezichtigen, maar een tweedaags verblijf strekt tot aanbeveling. Alleen dan is er voldoende tijd voor de stad, de kerken en de musea gewijd aan Luther, Cranach en Melanchton.

Vanuit Nederland is Wittenberg goed bereikbaar per auto en trein. Het ligt voor de hand een bezoek aan Wittenberg te combineren met een verblijf in Berlijn óf met een bezoek aan Dessau (met het Bauhaus) en de Engelse tuinen in Wörlitz. In de zomer behoort een fietstocht langs de Elbe tot de mogelijkheden. Sinds kort doen ook cruiseschepen uit Hamburg Wittenberg aan.

Verblijf: hotels zijn er in alle prijsklassen. Centraal gelegen en niet te duur is het net gerenoveerde Stadthotel Wittenberg Schwarzer Baer aan de Schlossstrasse.

De kamers aan de voorkant bieden een prachtig uitzicht op de tweelingtorens van de Stadtkirche. De website van de stad biedt informatie over accommodatie, bezienswaardigheden en evenementen.

Zie: www.wittenberg.de