De gladde schat van Kazachstan

De schaatsbaan van Medeo lag er de afgelopen jaren troosteloos bij. Maar hij krijgt nu een opknapbeurt, en waarschijnlijk een dak. Bedevaart naar een plek waar 126 wereldrecords werden gebroken.

Een lange witte limousine van Amerikaanse makelij staat op een zonnige novembermiddag geparkeerd op het plein voor de hoofdingang van het ijsstadion van Medeo. De trouwauto en het bijbehorende Kazachstaanse bruidspaar vallen op tussen de primitieve stalletjes van sjaslikbakkers, jongens te paard en terrasjes waar een honderdtal dagjesmensen, vooral uit het vijftien kilometer verderop gelegen Almaty, geniet van de zon en de voor de tijd van het jaar hoge temperaturen. Op de achtergrond de vrolijke klanken van een draaimolen.

We zijn bijna 1.700 meter boven de zeespiegel. Voor het stralende bruidspaar ligt hier het ideale decor voor het begin van de rest van hun leven. Het ijsstadion, een creatie van architect Vladimir Katzev, mag dan in zijn bijna dertigjarige bestaan veel van zijn glans hebben verloren, de Kazachs noemen het complex nog liefkozend `de schat van Kazachstan'.

Omdat het oude vriessysteem van sovjetmakelij onder de baan al jaren niet meer functioneert, kan hier alleen op natuurijs worden gereden. Meestal van november tot in maart. Elk weekend binden dan enkele duizenden mensen uit de omgeving de schaatsen onder. In sommige kunstijsjaren lag hier ijs van augustus tot mei, gemaakt van water uit de rivier die langs het stadion stroomt. In 1981 zelfs tot in juni.

In zijn met eigen schilderijen verfraaide atelier in het Instituut voor Architectuur in het centrum van Almaty serveert de 72-jarige Katzev Oezbeekse thee met een glaasje Kazachstaanse cognac. De architect toont zwartwitfoto's uit de zomer van 1972 met daarop een geboeid kijkende Leonid Brezjnev. De sovjetpartijleider, zelf ingenieur, laat zich op het middenterrein van het ijsstadion informeren over de bouw van het complex.

Een andere foto uit de verzameling van de Oekraïense architect toont een beeld dat doet denken aan slagvelden uit de Eerste Wereldoorlog. Het zijn de eerste grondwerken van het leger van drieduizend arbeiders dat het `Kompleks Medeo' in twee jaar uit de grond stampte, op de plek waar al sinds 1951 een natuurijsbaan lag. Kosten: veertien miljoen roebel, exclusief de uitgaven voor riolering, elektriciteit en waterleiding; voorzieningen die moesten worden betrokken uit de stad die toen nog Alma Ata heette.

,,We werkten zeven dagen in de week, van 's ochtends acht uur tot 's nachts één uur'', herinnert Katzev zich. Ontwerp en bouw verliepen nagenoeg gelijktijdig. ,,Wat we de ene dag tekenden, voerden we de volgende dag uit.''

,,Door toeval'', antwoordt hij op de vraag hoe hij de opdracht als niet-communist had gekregen. ,,Anderen hadden geweigerd. Misschien wilden ze de verantwoordelijkheid voor zo'n groot project niet dragen. Of twijfelden ze of ze het wel konden. Ik had al ervaring met ijs. Er lagen ook ijsvloeren in het sportpaleis dat ik in Alma Ata had gebouwd en in het circus in de stad dat ik tegelijkertijd bouwde met het ijsstadion.''

Ruim twintig jaar na de aanleg van de natuurijsbaan werd op 28 december 1972 Katzevs kunstijsbaan geopend. De stadions van Sapporo, Grenoble en Berlijn waren zijn voorbeelden. Het moest er op lijken dat de baan op natuurlijke wijze in de bergen was ontstaan, was de opdracht die hij zichzelf gaf. ,,Alsof moeder aarde op die plek bevallen is van een baan.'' Daarin zijn Katzev en zijn assistenten Arstan Kainarbaev en Stanislav Matveev cum laude geslaagd.

Eind jaren veertig luidde de opdracht van de communistische partij aan het comité voor sportzaken: ,,De sovjetsportbeoefenaren moeten in de komende jaren de wereldrecords in alle belangrijke takken overtreffen.'' Medeo, in het schilderachtige hoogland in het uiterste zuidoosten van de toenmalige Sovjet-Unie, was daarvoor de aangewezen plaats. Op de natuurijsbaan reed Sofia Kondakova op 5 februari 1951 het eerste wereldrecord, op de duizend meter (1.36,8 minuut). Vanaf 1952 vestigden mannen er wereldrecords in de ijle lucht; de Rus Joeri Sergejev had op 6 januari de primeur, op de 500 meter (41,7 seconde). In 1963 was zijn landgenoot Jevgeni Grishin in Medeo de eerste schaatser die op de 500 meter de 40-secondengrens doorbrak. In Medeo werden 126 wereldrecords gevestigd; 51 bij de mannen, 75 bij de vrouwen. Op 22 maart 1986 sloten de Oost-Duitse schaatsters Karin Kania (1.500 meter en puntenklassement allround) en Andrea Ehrig (5.000 meter) de lange rij wereldrecordhouders van Medeo.

Geheim van de wonderbaan, waar de magie was uitgewerkt toen de overdekte banen hun intrede deden: behalve de ijle lucht die de weerstand tijdens het schaatsen vermindert, waren er de befaamde valwinden. Die leidden ertoe dat schaatsers de gehele ronde van 400 meter de wind in de rug hadden. Dat fenomeen doet zich nog voor, zegt de in Alma Ata geboren Vadim Sayutin, lid van de schaatsploeg van Bart Veldkamp en uitkomend voor Rusland. ,,De ene keer uren, soms is het na vijf minuten weer voorbij.'' En dan is er de structuur van de ijskristallen die bijdraagt aan de hoge snelheden. Een gevolg van het magnetische veld tussen de twee bergen waar de baan ligt, legt Kasym Iliasjev uit. Sayutin: ,,Soms is het alsof je schaatsen onder je vandaan willen glijden, zo snel is het ijs.''

De 64-jarige Iliasjev was getuige van de meeste records die hier gereden zijn, als onderdirecteur van de baan of als scheidsrechter, een functie die hij decennialang vervulde. ,,Ze kennen me allemaal als Mister Medeo'', pocht hij.

Iliasjev, naar eigen zeggen een goede vriend van Kees Verkerk, schaatste zelf een blauwe maandag, ,,toen ik nog de helft was''. Dat laatste zegt hij terwijl hij zich met een vlakke hand van hoofd tot voeten denkbeeldig in tweeën deelt. In lyrische bewoordingen vertelt hij over `zijn' baan. ,,Medeo is een geschenk van God, een van de wereldwonderen.''

Ard Schenk hebben ze hier nooit durven vragen, bang dat ze waren dat de olympisch kampioen van Sapporo alle wereldrecords zou verpulveren. Nederlandse schaatsers als Atje Keulen-Deelstra, Gerard Kemkers en Leo Visser zijn hier wel geweest. Keulen-Deelstra werd hier Europees kampioene in 1974, Kemkers en Visser beleefden er een chaotisch WK allround in maart 1988, kort na de Olympische Spelen in Calgary. Kemkers ging met zijn `zwabbervoet' onderuit op de 5.000 meter, en werd 37ste in het eindklassement. Visser, de enige Nederlander bij de eerste zestien, won zilver. Eigenlijk was dat nog een wonder: hij stond op de zestiende plaats toen hij aan de afsluitende 10.000 meter begon. Die afstand won de man die in februari als chef de mission de Nederlandse olympische ploeg in Salt Lake City zal leiden.

De kwaliteit van het ijs was die beide wedstrijddagen zeer wisselend. Van boterzacht tot spijkerhard. Beide dagen liep de middagtemperatuur op tot zo'n 25 graden. Pleidooien de wedstrijden op het warmst van de dag stil te leggen en 's avonds te hervatten, wuifde de wedstrijdleiding weg. De officials wilden het banket in de avonduren niet in gevaar laten komen. ,,Het had uitgesteld moeten worden'', zegt de 64-jarige baandirecteur Sajlaubek Esimbekov, ,,maar de scheidsrechters, onder leiding van een Amerikaan, beslisten anders.''

De Nederlandse tv-kijker kreeg van dat WK allround voor mannen maar één minuut te zien, van de tien kilometer. Het was een van de zeldzame keren dat een WK niet live op de Nederlandse televisie werd gebracht. Reden: de Russen leverden de beelden niet aan. Wel trok een schare Nederlandse fans naar Alma Ata. De toen 29-jarige Marga Broekhuis, een vertrouwd gezicht op binnen- en buitenlandse schaatstoernooien, maakte haar eerste grote reis. ,,Ik heb nog een roebelbiljet met de handtekening van Eric Flaim, die toen wereldkampioen werd.'' Verder herinnert de Amersfoortse zich dat in die dagen veel goedkope Russische champagne vloeide.

Uit zijn Medeo-gedenkboek – rode kaft met gouden letters – toont architect Kavets foto's uit '74 van een schaatsende Atje Keulen-Deelstra. Op het bord met paren zijn ook de namen te lezen van Sijtje van der Lende en Sippie Tigchelaar. Aan het eind van het EK mocht Mister Medeo Iliasjev Keulen-Deelstra de gouden medaille omhangen.

Het oorspronkelijke plan van architect Katzev om `Kompleks Medeo' te overkappen, zal meer dan dertig jaar later vrijwel zeker werkelijkheid worden. In een hoek van zijn atelier hangt nog een tekening van de baan met daarboven een dak, zijn eerste ontwerp. ,,Maar omdat er nog geen ervaring was met het bouwen van overdekte banen is daar destijds van afgezien'', zegt Katsev. De stad Almaty, eigenaar van de baan, laat nu een architectencollectief uit Moskou een studie maken naar een overkapping.

Het dak moet letterlijk het sluitstuk vormen van renovatiewerkzaamheden die september vorig jaar zijn begonnen. Kazachstan wil Medeo zelfs olympische allure geven: Almaty wil in 2010 de Olympische Spelen organiseren. In dat streven past de bouw van een dak, sinds Calgary 1988 een voorwaarde van het Internationaal Olympisch Comité (IOC). Ruim voor 2010 dienen weer grote toernooien zoals wereldbekerwedstrijden, een WK allround en een WK sprint in Medeo te worden georganiseerd, luidt de doelstelling van Esimbekov, baandirecteur sinds 1986. Hij bracht in januari '88 ter voorbereiding op de WK in Medeo een bezoek aan Nederland, en kuste bij die gelegenheid de hand van koningin Beatrix. ,,Ze was zo ongelooflijk mooi! Dat haar, die kleren: alsof ze van goud was gemaakt.''

`Kompleks Medeo', eind december nog het toneel van de Kazachstaanse kampioenschappen, ademt nu vergane glorie. Met een immens scorebord in ruste, achter het stadion een kerkhof van ijzeren geraamtes en langs de lange zijden twee rijen van vier kolossale lichtmasten.

Voor de eerste fase van de opknapbeurt, die in september moet zijn voltooid, is 5,5 miljoen dollar uitgetrokken, opgebracht door de stad Almaty en de staat, vertelt Esimbekov. Na de winter wordt een begin gemaakt met de constructie van een nieuw vriessysteem. Bovenop de betonnen baan uit '72 en een nieuwe isolatielaag wordt vervolgens een plastic leidingenstelsel aangelegd met een lengte van 170 kilometer, weggewerkt onder een betonnen vloer. 'sWerelds hoogste baan wordt daardoor nog 27 centimeter hoger, exclusief een ijslaag van drie tot vier centimeter. Bij ijsspeedraces ligt er een vijftien tot achttien centimeter dikke ijsvloer.

Na het door de wisselende omstandigheden van het weer chaotisch verlopen WK allround in 1988 werd Medeo nog één groot internationaal schaatstoernooi toebedeeld. In januari '96, in een periode dat het complex aan een faillissement ontsnapte, werd in Alma Ata een wereldbekerwedstrijd sprint gehouden. Grillig weer, veel wind en de afwezigheid uit protest tegen de omstreden locatie van schaatsers uit de VS, China en Duitsland, zorgden voor een mislukt toernooi. Gerard van Velde werd nog tweede op de afsluitende duizend meter. Illustratief voor de armoede van Medeo was dat de elektronische tijdwaarneming was uitgevallen en dat zijn tijd met de hand moest worden geklokt.

Als onderdeel van de renovatie zijn de bijna antieke houten banken inmiddels verwijderd van de tribunes die met een nieuwe cementlaag zijn gladgestreken. In een garage staan vier splinternieuwe ijsveegmachines, van het merk Fuji, geschonken door Japan. ,,Ze kunnen van het ijs een spiegel maken, maar eigenlijk zijn ze niet geschikt voor deze baan'', aldus baandirecteur Esimbekov. De geavanceerde machines werken het beste op overdekte banen, legt hij uit. Sneeuwschuivers en tractoren zijn vooralsnog de werktuigen die het hardst nodig zijn op de voormalige wonderbaan. Maar op een dag, als de wonderbaan weer is geëquipeerd om oude tijden te doen herleven, zullen de Fuji's hun waarde kunnen bewijzen. De tijd van grote toernooien en wereldrecords komt terug, weet Esimbekov. ,,Ik heb daar niet alleen vertrouwen in, ik weet het voor meer dan 100 procent zeker.''

Taxi's

KLM vliegt driemaal per week rechstreeks van Amsterdam naar Almaty. Lufthansa vliegt vanaf Frankfurt vijfmaal per week naar Almaty. Prijzen: KLM vanaf E1080. Lufthansa vanaf E1860.

Accommodatie: van het goedkope hotel van het Kazachstaanse Instituut voor Management, Economie en Strategisch Onderzoek, waar een kamer vijf dollar kost, tot het Regent Almaty een vijfsterrenhotel met kamers tot 320 dollar. Tot de betere middenklasse behoort het 26 verdiepingen hoge Hotel Kazachstan.

Eten & drinken: Goeie sjaslik in U Stary Varoty (op de hoek van Dostyk) en Solyanka (Panfilov 100). Italiaans eten in Pizzeria Venezia (Dostyk 87A). Vraag gerust of de harde muziek uit de reusachtige tv wat zachter mag.

Vervoer: trolleybussen en zwarte taxi's. In de stad steek je je hand op naar passerende auto's; sneller dan de bus, die echter vijf keer goedkoper is. Wagens die stoppen zijn zwarte taxi's, in de meeste gevallen krakkemikkige Lada's. Een taxirit van het vliegveld naar de stad is (overdag) mogelijk voor vier dollar.

Valuta: tenge of dollars. In grote (bewaakte) supermarkten bevinden zich wisselkantoren, waar dollars kunnen worden ingeruild voor tenge. Ze zijn ook te vinden in de hotels en in de stations in de stad. Geld opnemen met credit cards en travellers cheques kan in een aantal vestigingen van de Narodny Bank, de Kazkommertzbank en de bank Turan Alem.

Belangrijk: een visum is nodig voor een bezoek aan Kazachstan en dat visum kan alleen worden aangevraagd als u in het bezit bent van een uitnodiging vanuit Kazachstan. Die is aan te vragen bij bijvoorbeeld reisbureau ACS (www.acs-almaty.kz) en de Central Asia Tourism Corporation (CATC, Seyfullin 537, tel 509939, catfvk@online.ru). Een visum moet worden aangevraagd bij de Kazachstaanse ambassade in Brussel.

Pas bij vertrek op vliegveld Almaty op voor zogenaamde officials die u voor een aanzienlijk bedrag willen helpen bij het invullen van uitreispapieren.