Zonder land kun je net zo goed dood zijn

Landinvasies zoals in Zimbabwe zullen in Zuid-Afrika nooit voorkomen, zegt president Mbeki. Maar in Mpumalanga zijn de landarbeiders de mishandeling door blanke boeren zo beu dat ze het voorbeeld van de noorderburen niet langer schuwen.

In zijn hut in eSizameleni neemt Elphas Lukhele met beide handen zijn veel te grote zonnebril van zijn neus. Op de plek waar tot die bewuste nacht in mei 1999 zijn rechteroog zat, gaapt nu een donker gat. Met zijn linkerhand heeft hij nog geprobeerd de kogelregen af te wenden, getuige de weggeslagen huid onder zijn pink. Eén kogel raakte hem vol in het oog. Met zijn gezicht vertrokken van de pijn wrijft Elphas over zijn voorhoofd. De kogelsplinters die zich in zijn hoofd verspreidden geven hem nog dagelijks barstende hoofdpijn.

Elphas is net als de meeste bewoners van de krottenwijk eSizameleni, Zulu voor `help ons', landloos. Tot twee jaar geleden zag hij toe op het vee van een van de vele blanke boeren in Wakkerstroom, een gehucht in de provincie Mpumalanga vlakbij de grens met Swaziland. Totdat hij tuberculose in zijn longen kreeg en de boer hem niet langer nodig had. Toen hij na zes maanden de boerderij nog niet verlaten had – waar moest hij anders heen? – kwam de knokploeg van de boer bij hem langs. Zoals alle leden van het Wakkerstroom Commando waren zij tot de tanden toe bewapend met halfautomatische machinegeweren, pistolen en stokken.

Het Wakkerstroom Commando. In de krottenwijken rondom het dorp spreken ze er op fluistertoon over. Het boerencommando verenigt alle blanke boeren in de omstreken van Wakkerstroom en stamt uit de hoogtijdagen van de apartheid in Zuid-Afrika. Het blanke regime rustte toen honderden boeren uit met wapens om te voorkomen dat `terroristen' van het zwarte verzet vanuit Swaziland militaire operaties konden uitvoeren tegen Zuid-Afrika.

Tegenwoordig levert het Zuid-Afrikaanse leger nog steeds wapens aan het Wakkerstroom Commando, dat voor een groot deel uit reservisten bestaat. Het commando zou de veiligheid van alle bewoners in de omstreken van Wakkerstroom moeten garanderen. De streek staat bekend om de vele gevallen van veediefstal. Maar het commando lijkt onder de dekmantel van misdaadbestrijding vooral de blanke krachten te bundelen om de zwarte honger naar land de kop in te drukken. Een rapport dat de mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch afgelopen augustus publiceerde, spreekt over tientallen gevallen van bedreiging, mishandeling, moord en illegale verdrijving van zwarte landarbeiders.

Volgens Norman Mncube is de intimidatiecampagne van de boeren een voortzetting van het beleid dat een paar jaar voor de eerste vrije verkiezingen in 1994 werd ingezet. ,,Vlak voor de verkiezingen kregen de boeren het hier op hun heupen, bang dat ze hun land zouden verliezen aan de arbeiders op hun erf nadat de zwarte regering de macht had overgenomen.''

Massale verdrijvingen van landarbeiders volgden, naar eSizameleni en naar Dirkiesdorp tien kilometer verderop. ,,Iedere zwarte in Wakkerstroom denkt nu alleen maar aan wraak'', zegt Mncube, die zelf een aantal malen door het boerencommando is bedreigd. ,,Ze willen hun land terug. Zonder land kun je net zo goed dood zijn.''

Volgens president Thabo Mbeki zullen landinvasies zoals in buurland Zimbabwe in Zuid-Afrika nooit voorkomen. Dergelijke vergelijkingen zijn volgens de pleitbezorger van de Afrikaanse renaissance een uiting van ,,Afro-pessimisme''. Maar zoals Zimbabwe heeft laten zien, zijn trage landhervormingen een politieke tijdbom. ,,Vergeet niet dat Mugabe er twintig jaar over heeft gedaan voor hij de frustraties over het uitblijven van de landhervormingen inzette voor eigen gewin'', herinnert Andile Mngxithana van de National Land Committee. Volgens hem is het heel goed denkbaar dat het Zimbabwe-scenario zich in Zuid-Afrika herhaalt, tenzij de regering de hervormingen bespoedigt.

De Landwetten van 1913 en 1936 dwongen driekwart van de bevolking op dertien procent van het land te gaan wonen. De rest was voor de blanken. Naar schatting vier miljoen zwarte Zuid-Afrikanen werden verdreven naar de veelal onvruchtbare `thuislanden'.

Een manifest van het ANC beloofde in 1994 dat binnen vijf jaar dertig procent van het land zou zijn herverdeeld. Maar tussen 1994 en 1999 honoreerde de Land Claims Court slechts 41 van de 65.000 claims. De afgelopen twee jaar is er meer vaart gemaakt en inmiddels is een op de vijf zaken in behandeling genomen.

Sipho Makhombothi en zijn 47 familieleden legden in 1995 zo'n claim neer voor de 35 hectaren grond bij Wakkerstroom die ze al 77 jaar bewoonden. Twee jaar later stond het commando op de stoep met vijf vrachtwagens. Wegwezen was het bevel. Sindsdien woont de Makhombothi-familie samen met 5.000 anderen in lemen hutten in Dirkiesdorp. Vuilnisbelt voor menselijk afval, zoals het in de volksmond heet. ,,We hebben Mugabe al eens uitgenodigd om hier te komen spreken'', zegt Makhombothi. ,,Hij begrijpt tenminste waarvoor de mensen het land nodig hebben.'' Het ANC? Lachend slaat hij met zijn handen op beide wangen. Deze regering is er alleen voor de boeren, niet voor de landarbeiders. Het is tijd dat het volk macht in eigen hand neemt. ,,We hebben lang genoeg gewacht. Er is van alles beloofd maar niets waargemaakt. De tijd voor genade is nu voorbij.''

De hond van Clarence Rabe op de Langfontein boerderij blijft ongeïnteresseerd op zijn zij liggen als het blanke bezoek aan het hek verschijnt. Pas als de zwarte knecht het hek komt opendoen vliegt de buldog grommend naar de tralies. De `baas' verschijnt even later, met zijn kousen opgetrokken tot zijn knieën en een holster aan zijn broekriem. In plaats van het 9 millimeter pistool draagt hij vandaag een mes. ,,Daar heb ik binnen een seconde je nek mee doorgesneden.'' Rabe heeft zijn hele familie op zelfverdediging gestuurd, zegt hij. Je bent je leven niet meer zeker. In de afgelopen acht maanden werden twee van zijn collega's vermoord. Medelijden met de mensen in Dirkiesdorp heeft hij niet. ,,Het zijn allemaal criminelen.''

Het is zaak dat de boeren zich daartegen verdedigen. Ook hij draagt het embleem van het Wakkerstroom Commando bij zich. ,,Geweld moet je met geweld beantwoorden, anders kun je net zo goed op de grond gaan liggen.'' Een andere uitweg kent hij niet. Zijn overgrootouders mogen dan van Duitse komaf zijn, terugkeer naar Europa is geen optie. ,,Ik heb geen ander vaderland. Ik ben een Afrikaan.'' Het is het verhaal van de kip en het ei. Wie er eerst was op het land dat nu Langfontein heet, de blanken of de zwarten? Wie zal het zeggen? Maar Rabe belooft te blijven tot het bittere eind. ,,Als we gaan, gaan we met zijn allen.''