U bent eigen baas? Bewijs dat maar

Een zelfstandig ondernemer kan doen en laten wat hij wil. Geen premies afdragen bijvoorbeeld. Maar wie voor de belastingdienst zelfstandig is, is dat nog niet voor de uitvoerder van de WAO. Dan moet men toch betalen.

Onno Perdijk (31) uit Amsterdam moet af en toe gekke dingen doen. Een camera op een hoogwerker monteren bijvoorbeeld. Of een camera een vrije val laten maken om een baksteen die op een auto valt mooi in beeld te brengen. Hij regelt als zelfstandig ondernemer bij filmproducties en commercials de bewegingen van de camera. Daarvoor plaatst hij de soms loodzware camera's op rails, auto's, hoogwerkers of steigers. Zonder risico is zijn vak niet. Maar hij heeft geen aanvullende arbeidsongeschiktheidsverzekering. ,,Die premie is ongehoord hoog.''

Jeanette van Eijk (42), zelfstandig verpleegkundige in Baarn, heeft ook niet lang na moeten denken over een verzekering voor de WAO. Ze hoorde van een collega dat de premie ongeveer 3.600 euro per jaar is. ,,Ik gok het er maar op dat ik het niet nodig heb. Ik ben gezond en heb bovendien een partner met een vaste baan'', zegt Van Eijk.

Michiel van Liere (53) uit Houten, interim-manager van beroep, heeft wel goede verzekeringen afgesloten. Maar hij praat ,,met de mond vol krentenbrood''. Aan zijn arbeidsongeschiktheidsverzekering betaalt hij circa vierduizend euro per jaar. Maar hij heeft een jaaromzet van tussen de 100.000 en 150.000 euro. Dan is zo'n verzekering gemakkelijk op te hoesten, geeft hij toe. Aan verzekeringen en pensioenopbouw geeft hij per jaar ongeveer 16.000 euro (35.000 gulden) uit. ,,Dat is wat ik iedereen aanraad als je een verantwoorde zelfstandige ondernemer wilt zijn'', zegt Van Liere.

De camera-assistent, de verpleegkundige en de interim-manager zien zichzelf als zelfstandig ondernemer. (In jargon zzp'ers: zelfstandigen zonder personeel) Maar stel dat de camera-assistent een jaar lang aan één film meewerkt en van de regisseur vastomlijnde opdrachten krijgt. Of de verpleegkundige verzorgt meer dan een jaar één patiënt die haar opdraagt elke dag om acht uur aanwezig te zijn. En wat als de interim-manager 1,5 jaar werkt bij een grote onderneming? Zijn ze dan nog wel zelfstandige ondernemers? Interim-manager Van Liere waarschijnlijk wel, interim-managers mogen voor lange tijd aan één opdrachtgever verbonden zijn. Maar camera-assistent Perdijk en verpleegkundige Van Eijk zijn dan waarschijnlijk hun zelfstandigenstatus kwijt. Dat kan grote gevolgen hebben: ze krijgen geen zelfstandigenaftrek meer en zijn verplicht om met terugwerkende kracht premies voor de werknemersverzekeringen WAO en WW te betalen. En dan gaat het om duizenden, mogelijk zelfs meer dan tienduizend euro.

In Nederland werken naar schatting zo'n 350.000 mensen als freelancer of zelfstandig ondernemer. Het zelfstandig bestaan heeft zo zijn voordelen. Je hebt een grote vrijheid en kunt door effectief werken een goed tot zeer goed inkomen verwerven. Bovendien ben je aantrekkelijk voor opdrachtgevers omdat zij geen sociale premies hoeven te betalen en minder rompslomp hebben. Het gaat om grote bedragen. De sociale premies voor WW en WAO bedragen bijna vijftien procent van de loonsom, hoofdzakelijk op te brengen door de werkgever.

Maar de controle op het zelfstandig ondernemerschap is streng. ,,In Nederland moet je uitvoerig bewijzen dat je geen werknemer bent, anders mag je jezelf geen ondernemer noemen'', zegt interim-manager Van Liere. Twee instanties houden zich hier mee bezig: de belastingdienst en het nieuwe Uitvoeringsorgaan Werknemersverzekeringen (UWV) (voorheen onder meer Gak en Cadans). Zij hanteren hiervoor verschillende criteria (zie inzet).

In het verleden gaf vooral de beoordeling door de uitvoeringsinstellingen problemen. ,,Een Russische roulette'', zei adjunct-directeur B. Bongers van het College van Belastingsadviseurs een paar jaar geleden. Ook volgens Joost Dekkers van het Platform voor Zelfstandige Ondernemers was de beoordeling vaak ,,volstrekt willekeurig'' en dat betekende grote onzekerheid voor de zelfstandigen en hun opdrachtgevers. Vele opdrachtgevers werden de afgelopen jaren geconfronteerd met tienduizenden guldens aan naheffingen en raakten kopschuw om nog langer met zelfstandigen te werken.

Dat achtte het kabinet onwenselijk in een tijd waarin hoog op wordt gegeven van een flexibele inzet van mensen in een snel veranderende economie. Een wetswijziging per 1 januari van dit jaar moest daarom aan de onzekere situatie een einde maken. De belastingdienst is nu de instantie die een zelfstandigheidsverklaring vooraf afgeeft, die ook voor de werknemersverzekeringen geldigheid heeft. Staatssecretaris Hoogervorst (Sociale Zaken) wil zo tegemoetkomen aan de klachten over willekeur en de flexibiliteit op de arbeidsmarkt vergroten.

Maar het nieuwe UWV heeft toch een duidelijk andere mening dan Hoogervorst over de wetswijziging. In voorlichtingsmateriaal schrijft het UWV: ,,De waarde van de VAR (de zelfstandigheidsverklaring) voor de werknemersverzekeringen is beperkt.'' Vervolgens legt het UWV uit dat het nog steeds om vast te stellen of een verzekeringsplicht geldt zelf kan bepalen of er sprake is van een dienstbetrekking. Dekkers: ,,Dit komt als een duveltje uit het doosje.'' Door de wetswijziging is wel geregeld dat de naheffingen geheel voor rekening zijn van de zelfstandige en niet meer voor de opdrachtgever. ,,Wij schieten hier dus niets mee op. Over een paar jaar kan wel eens blijken dat het UWV nog gewoon zijn eigen gang gaat en zelfstandigen met forse naheffingen bestookt.'' Het Platform voor Zelfstandige Ondernemers pleit voor een scherpe toets vooraf die een of twee jaar rechtszekerheid geeft. Interim-manager Van Liere: ,,Je moet er toch niet aan denken dat je 15.000 euro per jaar betaalt aan sociale verzekeringen en pensioenen en je toch geconfronteerd wordt met naheffingen. Dan was je in feite dubbel verzekerd zonder dat je er iets aan had.''

Uit een recente enquête blijkt dat 48 procent van de zelfstandige ondernemers zonder personeel zich niet voor arbeidsongeschiktheid hebben verzekerd. Camera-assistent Perdijk: ,,Dat kost 5.500 gulden per jaar. En dan moet je nog maar zien wat voor uitkering je krijgt als er iets gebeurt.'' Zonder aanvullende verzekering heeft hij in geval van WAO slechts recht op een uitkering van zeventig procent van het minimumloon (bruto 807 euro). Maar hij maakt zich geen zorgen over de financiële risico's die hij loopt. Hij heeft ook nog geen problemen gehad met naheffingen. Als hij ziek wordt, heeft hij pech gehad. Perdijk is vorig jaar wel begonnen met reserveren van geld voor zijn pensioen. En hij heeft een jaar of twee geleden een ongevallenverzekering afgesloten. ,,Als je kinderen krijgt, word je verstandiger.''