Poetin schuift `Familie' soepeltjes van het bord

De val van de Russische minister van Spoorwegen is een nieuwe etappe in de strijd tegen `de Familie', de clan van Boris Jeltsin. De stijl van zuiveren die Poetin erop na houdt doet denken aan die van Stalin.

Een grote zuivering? Een slag der titanen in de gangen van het Kremlin? Minister van Defensie Sergej Ivanov voelde zich onlangs geroepen het te ontkennen. Er komt geen bijltjesdag voor `de Familie', de oude garde van president Boris Jeltsin.

Toch beet donderdag opnieuw een potentaat uit het Jeltsin-tijdperk in het zand. Minister van Spoorwegen Nikolaj Aksjonenko wankelde sinds justitie hem aanklaagde wegens verduistering van zo'n 2,5 miljoen euro – iets dat al zeker twee jaar bekend was. Aksjonenko trad gisteren af. Een goed moment: Rusland verkeert in een kerstroes en kranten verschijnen niet. Een stille en soepele personeelswisseling dus.

Aksjonenko leidde sinds april 1997 Ruslands spoorwegnet, een van de drie `natuurlijke monopolies' naast aardgasgigant Gazprom en energieleverancier RAO-UES. In 1999 stond hij op het toppunt van zijn macht toen president Jeltsin hem eerste vice-premier maakte. Premier Poetin had moeite hem in toon te houden: Aksjonenko benoemde en ontsloeg naar willekeur als Poetin even weg was. Dat kon niet. In 2000 verloor hij zijn vice-premierschap, daarna liet hij steeds meer veren. Zo zouden regionale spoorwegmaatschappijen worden afgesplitst in een apart bedrijf en mocht het ministerie niet langer vervoerstarieven vaststellen, een bron van macht en inkomsten.

Is de val van Aksjonenko het begin van een zuivering? Poetin is geen Jeltsin, stelde zijn vriend Sergej Ivanov in een interview. ,,De pers heeft kennelijk een hekel aan de huidige stabiliteit in Rusland, aan het feit dat de leiding geen abrupte zwenkingen maakt.'' Bij Poetin geen ontslagen uit heldere hemel zoals onder Jeltsin, die zes premiers en zo'n tweehonderd ministers versleet. Alles verloopt nu ,,natuurlijk en soepel'', aldus Ivanov.

De vergelijking met de stalinistische zuiveringen van 1937 is echter geen verzinsel van verveelde media. Hij komt van Valentin Joemasjev, een geagiteerd man, ghostwriter, kabinetschef en – sinds kort – schoonzoon van Jeltsin. Op een diner met journalisten waarschuwde hij voor ,,zuiveringen in jaren dertig-stijl''. Poetin-mannen zouden de oude garde uit het Kremlin wegpesten door ,,onverdraaglijke omstandigheden'' te scheppen. Zo verloor Jeltsins dochter Tatjana onlangs haar kantoor in het Kremlin en moest ze bij haar echtgenoot Joemasjev intrekken. Heel onaangenaam allemaal.

Tot zover het kleine leed; er is ook groot alarm. Dat betreft het rumoerige optreden van ex-premier Sergej Stepasjin, chef van de Rekenkamer van de Doema. In november presenteerde hij vernietigende rapporten over corruptie en wanbeheer binnen ministeries en staatsorganen van Jeltsins oude garde. Doelwit nummer één was minister van Spoorwegen Aksjonenko, voorts kwamen onder meer Vitali Arkjoekjov van Natuurlijke Hulpbronnen, minister van Rampenbestrijding Shoigoe en Persminister Michail Lesin onder vuur. Met groot effect: de betreffende ministers gingen op vakantie of meldden zich in het ziekenhuis.

Vroeger zou een onderzoek van de Rekenkamer geen minister een slapeloze nacht bezorgen. Onder Jeltsin stonden regering en Doema doorgaans op voet van oorlog, ministers legden kritiek van de Rekenkamer derhalve minzaam naast zich neer. Nu controleert het Kremlin evenwel de Doema; als de Rekenkamer beschuldigt, is er iets aan de hand. Maken Poetins mannen zich op voor de bestorming van de laatste bastions van `de Familie'?

Die aanval wordt al jaren verwacht. Poetins kabinet stond lang in het teken van de continuïteit. De politiek-financiële clans die binnen het apparaat van Jeltsin om invloed streden, behielden hun posities, de `machtsministeries' (Defensie, Rampenbestrijding, Binnen- en Buitenlandse Zaken) bleven ongewijzigd en ook procureur-generaal Oestinov bleef aan. Het gold als een teken van zwakte: Poetin kon het apparaat zijn wil nog niet opleggen.

In zijn eerste jaar bevolkten de Poetin-mannen vooral de presidentiële staf en adviesorganen en leverden van daaruit kritiek op het staatsapparaat. Het leverde het beeld op van een verdeelde overheid. Geleidelijk verstevigde Poetin zijn greep. In april 2001 zwermden zijn mannen uit over de `machtsministeries'; Sergej Ivanov werd minister van Defensie, Boris Grizlov kreeg Binnenlandse Zaken. De president verzachtte de pijn door de opzij geschoven bewindslieden adviserende functies te geven, terwijl de corrupte minister van Atoomenergie Adamov niet voor vervolging hoefde te vrezen.

De volgende ronde lijkt nu begonnen, en ook die zal `natuurlijk en soepel' verlopen. Want Poetins stijl is niet die van Jeltsin, maar eerder die van Stalin. Hij ondergraaft de posities van de oude garde traag maar consistent, speelt ze tegen elkaar uit, verzekert ze periodiek van zijn vertrouwen terwijl hun speelruimte slinkt, totdat ze één voor één het veld ruimen.

De oude garde probeert de rangen te sluiten. Tekenend is dat Anatoli Tsjoebais, die als hoofd van energieleverancier RAO-UES altijd overhoop lag met Spoorwegenminister Aksjonenko, zijn oude vijand nu verdedigt. ,,Hem verliezen zou zeer, zeer ernstig zijn'', zei hij onlangs. Zakentycoon Boris Berezovski, eens `Godfather van het Kremlin', roept vanuit zijn ballingsoord `de Familie' op een anti-Poetinpartij te vormen. Want straks hoeft de president nog slechts de laatste schil van de ui af te pellen: procureur-generaal Oestinov, premier Kasjanov en stafchef Volosjin van het Kremlin.