Niet blijven hangen in slachtofferrol

Niemand houdt bij waar `boventallige' werknemers terechtkomen. De meesten vinden weer een baan, maar het kost ze wel heel veel energie.

Jaap Willem van Elst en zijn vrouw hebben maar een hond gekocht. Dat is gezond, zegt Van Elst, want het geeft een ander ritme. ,,Je gaat toch twee keer per dag met de hond naar buiten.'' Verder hebben ze het afgelopen jaar gedaan wat ze altijd al wilden: ze zijn vier weken naar Amerika geweest. Beide beslissingen namen ze nadat zijn outplacement-consulent had gezegd: nu heb je de tijd, neem het er even van.

Want Jaap Willem was zijn baan kwijt. Weggereorganiseerd bij energiebedrijf Una. Nadat het Amerikaanse Reliant mede-eigenaar van Una was geworden, volgden er vele reorganisaties. Bij de laatste, anderhalf jaar geleden, moesten 500 van de 1.500 werknemers eruit. Ook Van Elst. Onlangs vond hij weer een baan, bij energiebedrijf Nuon.

Reorganisaties en massaontslagen halen altijd de krant. Alleen al dit jaar zijn er volgens economen in Nederlandse organisaties zo'n 80.000 banen verdwenen door de stagnatie van de economie. Waar al die ontslagen werknemers terechtkomen wordt nergens bijgehouden. Het lot van de honderden ontslagen werknemers van Philips, Daf en Fokker destijds, en nu van KPN, wordt vergeten. Het ministerie van Sociale Zaken onderzoekt het niet, Arbeidsvoorziening evenmin.

De meeste mensen vinden na verloop van tijd een nieuwe baan, meestal in dezelfde sector, blijkt uit een rondgang langs outplacementbureaus. Zij begeleiden mensen bij het vinden van die baan. Op kosten van de oude werkgever, die dat veelal heeft afgesproken in het `sociale plan' voor de reorganisatie (outplacement is fiscaal aftrekbaar). Meestal mag de oud-werknemer net zo lang blijven terugkomen bij het outplacementbureau tot hij een vaste, passende nieuwe baan heeft.

Het werd Sjoerd Hoekstra in april duidelijk dat hij niet bij zijn werkgever kon blijven. BLGG, een laboratorium voor landbouwproducten in Oosterbeek, had in november aangekondigd dat het zijn personeelsbestand met eenderde zou verkleinen. En nu bleek dat Hoekstra tot de groep van 100 werknemers behoorde die eruit moest. ,,Ik dacht aanvankelijk: `het loopt wel los'. Maar het liep niet los, ook ik moest weg. Dat was toch een schok.'' Hoekstra werkte 10 jaar bij BLGG, zijn afdeling maakte winst. Maar het aantal boerenbedrijven neemt af en dus ook de vraag naar labatoriumanalyses voor landbouwproducten.

Collectief ontslag is minder pijnlijk dan individueel ontslag, zegt Hoekstra (47). ,,Als je weg moet om `bedrijfseconomische redenen', dan gaat het niet over jezelf.'' En toch was het een zwaar jaar. ,,Het kost veel energie om het afscheid te verwerken en een nieuwe baan te vinden.'' Voor de collega's tussen de 40 en 55 jaar was dat het lastigst. ,,Werkgevers zitten niet op die leeftijdsgroep te wachten'', zegt Hoekstra. Sinds 1 januari heeft hij een nieuwe baan bij het ministerie van Landbouw, voorlopig voor een jaar.

Achteraf bezien is Jaap Willem van Elst beter geworden van zijn ontslag bij Una, zegt hij. ,,Ik moest mezelf van mijn outplacementconsulent analyseren. Dat was best inspannend. Ik moest binnen een maand allerlei lastige vragen over mezelf beantwoorden en opschrijven. Wat ik leuk vind, waar ik goed in ben, waarin niet. Maar ik heb er veel van geleerd.'' Hij verdient nu even veel als voorheen, en heeft een baan als teamleider `warmte' bij Nuon Amsterdam, een functie die bijna gelijkwaardig is aan zijn baan bij Una.

De spanningen op de werkvloer bij zijn vorige werkgever vond hij bovendien vervelend, zegt Van Elst. ,,Iedereen keek elkaar aan van: zit jij hier volgende maand nog?'' En dat had al een paar jaar geduurd, want na een reorganisatie in 1995 had Van Elst telkens een andere functie gehad. Hij had een vast inkomen, maar geen vaste plek. ,,Dan moet je dus steeds op je tenen lopen. Jezelf telkens opnieuw bewijzen.''

Ook Hoekstra ziet nu voordelen van de ervaringen die hij het afgelopen jaar opdeed. ,,Je krijgt opeens een gevoel van vrijheid. Je mag weer zoeken naar iets nieuws.'' Hij heeft ook geleerd gebruik te maken van zijn `netwerk', ofwel kennissen. Zo zocht Hoekstra weer contact met jaargenoten uit Wageningen, waar hij ingenieur was geworden, en met anderen uit de landbouwwereld. Dankzij die contacten vond hij zijn huidige baan bij het minsterie van Landbouw. Hij leerde tijdens gesprekken met andere ontslagen mensen - die hij ontmoette via zijn outplacementbureau Van Ede – ook zijn situatie te analyseren. ,,Je moet er boven staan en er niet slachtoffer van worden.''

Ontslagen mensen weer zelfvertrouwen geven is een van de belangrijkste taken van een outplacementbureau, zegt Erik Deen, outplacer sinds 1992. ,,Als iemand bijvoorbeeld kunstgeschiedenis heeft gestudeerd, dan maakt dat misschien weinig indruk op een CV omdat er weinig vraag is naar kunsthistorici. Maar vaak blijkt dat die persoon al jaren eigenlijk projecten heeft geleid. Ik leer hem dan zich zó te verkopen bij een nieuwe werkgever: als ervaren projectleider.''

Verwerken van het ontslag is ook essentieel, zegt outplacement-deskundige Deen. ,,Je moet daar de tijd voor nemen. Maar als eenmaal zeker is dat je wegmoet, slúit dat hoofdstuk dan ook, adviseer ik altijd. Sommige mensen blijven lang zitten met wrok of onvrede. Daar hebben ze alleen zichzelf mee.''