Verwarring en vervreemding in het polderland

Het landschap, altijd weer dat landschap. Zoals voor de gemiddelde toerist een bezoek aan Nederland niet compleet is zonder molens, tulpenvelden en Amsterdams wallenpanorama, zo kan de gemiddelde buitenlandse intellectueel Nederland niet door zonder een beschouwing te wijden aan het landschap. De vlakte! De ordening! De kunstmatigheid! En dus ontkomt ook Bartomeu Marí er op zijn afscheidstentoonstelling in Witte de With er niet aan. De Portugees, die tot 1 januari directeur was van het kunstcentrum en nu is opgevolgd door Catherine David, wuift zichzelf uit met de expositie The People's Art. En daarin speelt, jawel, het Nederlandse landschap een prominente rol.

Nu kan Marí die keuze gemakkelijk verdedigen: de kunstenaars komen er zelf mee. Op de bovenverdieping van Witte de With trekt een opmerkelijk ensemble jonge fotografen en installatiebouwers voorbij wier werk zich schijnbaar moeiteloos plooit in de traditie van Mondriaan en Dibbets. Hun abstractie en conceptualisme heeft echter plaatsgemaakt voor een zoeken naar vervreemding, waarbij het landschap zelden wordt genomen voor wat het is.

De bekendste voorbeelden daarvan zijn de foto's van Edwin Zwakman en Frank van der Salm. Hun foto's lijken sterk op elkaar, maar komen tegenovergesteld tot stand. Zwakman maakt foto's van maquettes die hij zelf bouwt en zoveel mogelijk op de werkelijkheid probeert te laten lijken. Van der Salm bouwt niets na, maar vervormt op zijn foto's de werkelijkheid zo dat ze nauwelijks nog van maquettes te onderscheiden zijn.

De verwarring die dat oproept is op een andere manier terug te vinden in het werk van Gerco de Ruijter. De Ruijter maakt al jaren foto's door zijn camera aan een vlieger boven het landschap op te laten en wordt daar steeds beter, subtieler in. Het levert mooie, verwarrende beelden op: rechte lijnen, kleurvlakken die door een subtiele schilder naast elkaar lijken gezet, af en toe onderbroken door een paar geiten of een spuitende zandzuiger.

De keuze voor De Ruijter en Van der Salm, maar ook voor Laurent Malherbe en Hein Hage, geeft aan dat Marí zich niet veel gelegen liet liggen aan de traditionele Nederlandse kunstverhoudingen. Hij bekeerde zich niet tot Rijksakademie of Ateliers, maar zocht kunstenaars uit alle windstreken, met een nadruk op Rotterdam. Als hij al een trendvolger was, was dat in zijn afkeer van schilderkunst. Toch vormt de enige schilder die hij uitkoos de brug van de tentoonstelling. De kale, eenzame figuren op de doeken van Vanessa Jane Phaff vormen een goede overgang van de landschapsverdieping naar de verdieping daaronder.

Dit deel ruimde Marí in voor de invulling van zijn landschap: de mens. De sectie is in duister gehuld. Dat is nodig voor de vele video's en dia's, maar het is ook symbolisch. Er is hier nauwelijks een normaal mens te bekennen, eenzaamheid, geweld en troosteloosheid vechten om voorrang. Op een video van Anneke A. de Boer voert een aantal meisjes onder een viaduct een reeks knullige schijngevechten uit. Peter Stel filmde een ex-bodybuilder die nu in zijn afgezakte zwembroek rondhangt voor een tropische bar. En Aernout Mik komt in zijn Middlemen (2001) met een nieuwe aflevering uit zijn chaos-serie. We zien een groep beurshandelaren, of mensen die daar veel op lijken, over een kleine tribune dralen. Op de grond zwerven prullen en papieren, de mensen zijn verdwaasd, gedesoriënteerd, al weet je als toeschouwer niet waarom. Maar na het afgelopen beursjaar krijgt het geheel een voor Mik onverwachte actualiteit.

Het is geen vrolijk beeld, wat Marí de Nederlander voorhoudt. Een zoekende, kunstmatige polder toont hij, waarin de mens zich nauwelijks raad weet. De redding komt hoogstens uit het feit dat de verwarring gezien is, dat kunstenaars die opmerken en er betekenis aan geven. Dat levert een goede, gevarieerde tentoonstelling op. Maar ik kon me niet aan de indruk onttrekken dat Bartomeu Marí zich hier de afgelopen vijf jaar verdomde eenzaam moet hebben gevoeld.

Tentoonstelling: The People's Art, t/m 10-2 in: Witte de With, Witte de Withstraat 50, Rotterdam. Open di-zo 11-18u. Inl. www.wdw.nl