Multatuli in de details

Je kunt veel zeggen van de wetenschappers uit de postmoderne school, maar lézen kunnen ze. Zo wijst Judit Gera in Van een afstand op wat Multatuli te zeggen had over de islam, de godsdienst die `grooten afbreuk heeft gedaan aan `t menschen-eten [...] Wanneer heeft Nederland ooit met zyn godsdienst en zyn wapens, in `n ommezien tyds een ganschen volkstam van kannibalen tot rustige menschen gemaakt?' De passage is voor Gera een van de punten waarin zij in haar `tegendraadse lezing' van de Havelaar tot de conclusie komt dat Multatuli `een genuanceerd beeld' probeert te scheppen van Nederlands-Indië en zijn bevolking.

Goed lezen is één ding, iets belangrijks beweren is een tweede. Wat Gera te zeggen heeft over Max Havelaar, is bij voorbaat interessant: Gera (Boedapest, 1954) is hoogleraar Nederlands aan de Eótvós Universiteit in Boedapest en werd deze zomer onderscheiden met de Martinus Nijhoffprijs voor haar vertalingen van Nederlandse literatuur. Van een afstand verschijnt als vierde deel in de reeks `Taal en Gender', van uitgeverij L.J. Veen, waarin wetenschappelijk werk in zeer kort bestek wordt gepresenteerd. Enige wetenschappelijke pretentie is het boekje dan ook niet vreemd: `Mijn aandacht zal vooral gericht zijn op een microstructuur waarbij de details van de tekst [...] die onopgemerkt een koloniale reflex verraden en met het huidige waarde- en normensysteem niet meer compatibel zijn, doelbewust van een afstand, met andere woorden telescopisch, bestudeerd worden.'

Een telescoop te voorschijn halen om een microstructuur te doorgronden, daar hebben natuurkundigen zich nooit aan durven wagen. Gera's methode levert een vracht microscopisch bewijsmateriaal over Max Havelaar, dat zij een Meesterwerk noemt. Het blijkt zich op tal van plaatsen te `verspreken', want is nadrukkelijk geschreven uit het perspectief van een man, een blanke man die niet vrij is van raciale vooroordelen. Gera: `Het inherente racisme van het citaat is voor hedendaagse lezers overduidelijk', waar voor hedendaagse lezers met een zakelijke blik op het verleden het inherente racisme van de hele negentiende eeuw al jaren overduidelijk is.

Verderop is sprake van `de parallelle aard van dit othering-proces ten opzichte van de andere wereld en van het andere geslacht'. Je kunt het een othering-proces noemen, maar de hypothese dat de Max Havelaar – met het grootste deel van de wereldliteratuur – gaat over de verhouding tussen een individu en de al dan niet ver-otherde wereld heeft geen telescoop nodig om zich staande te houden.

Judit Gera: Van een afstand. Multatuli's Max Havelaar tegendraads gelezen. L.J. Veen, 64 blz. eur 9,03