Homo Ludens

In zijn tekstanalyse van de laatste Huizingalezing schrijft Heldring (NRC Handelsblad, 20 december), dat de lezer van de vertaling van Donigers tekst op het verkeerde been gezet wordt door de wijze van citeren uit Huizinga's Homo Ludens.

Bovendien, zo constateert hij, kan hij het citaat ,,Want eerst door deze jammerlijke vriend-vijand-verhouding te overwinnen verwerft de mensheid aanspraak op volledige erkenning van haar waardigheid'' niet vinden op de bladzijden van zijn exemplaar van Homo Ludens, waar Huizinga het heeft over de ,,Wedkampfactor in den modernen oorlog''.

Toch staat het er wel degelijk en wel direct na ,,Voorzoover er aan Schmitt's onmenschelijke hersenschim een glimp van juistheid is, moet de conclusie zijn: niet de oorlog is Ernstfall, maar de vrede'', althans in mijn exemplaar van dit werk van Huizinga en dat is de tweede, door hem herziene druk uit september 1940.

Waarschijnlijk betreft Heldrings exemplaar een eerste druk, uit juni 1938. De tweede druk verscheen in september 1940.

Medewerkend aan een Duitse vertaling van zijn boek in 1939 heeft Huizinga de gelegenheid aangegrepen om de tekst van de eerste druk aan te vullen en waar nodig te verduidelijken. Voor een schrijver van `In de schaduwen van morgen' waren de gebeurtenissen in Europa tussen eind september 1938 en begin mei 1940 m.i. voldoende aanleiding hiertoe.

Ik veronderstel dat hierin de reden gelegen is, waarom Heldring het betreffende citaat niet kan vinden, echter, ik beschik hier thuis niet over een eerste druk, zodat ik de teksten niet naast elkaar kan leggen.

Overigens is Heldrings achterdocht m.b.t. vertalingen van Huizinga's werk terecht en vindt hij hierin de schrijver zelf aan zijn zijde; immers, het primordiale stadium van Homo Ludens is de oratie uit 1933 aan de Leidse Universiteit onder de titel: `Over de grenzen van spel en ernst in de cultuur', die Huizinga daarna tweemaal bewerkte voor lezingen te Zürich, Wenen en Londen en die hij de titels `Das Spielelement der Kultur' respectievelijk `The Play Element of Culture' meegaf, welke zijn gastheren beide malen `corrigeerden' tot `in der Kultur' en `in Culture'.

Telkens weer, zo schrijft hij in zijn inleiding tot Homo Ludens, schrapte ik de praepositie en herstelde den genitief. Het ging hem immers om het spelelement van de cultuur zelf.

Naschrift J.L. Heldring:

Inderdaad heb ik de eerste druk (van 1938) van Huizinga's `Homo Ludens' geraadpleegd, en daarin komt de zin: ,,Want eerst door deze jammerlijke vriend-vijand-verhouding te overwinnen...enz.'', die de heer Hamerslag in de tweede druk (van 1940) aantrof, niet voor.