Het paardentuig als mijlpaal

Wie zijn testament schrijft, heeft meestal iets na te laten. Maar boer, dromer en uitvinder Yves Gundron kan in zijn testament alleen maar terugkijken op een wereld die verdwenen is. In Het testament van Yves Gundron laat schrijfster Emily Barton de inwoners van Mandragora binnen een paar maanden de sprong maken van de vroege middeleeuwen naar het post-industriële tijdperk. Door de ogen van Yves Gundron zien we hoe onze alomtegenwoordige techniek en de daarbij behorende levensstijl ook Mandragora onherroepelijk in hun greep krijgen.

Mandragora is het verloren paradijs, althans zo lijkt het in de ogen van iemand die er niet hoeft te wonen. Voor de bewoners zelf is het leven bijna onmenselijk zwaar. `De maatschappij was niet meer dan een schimmige voorbode van wat zij spoedig zou worden. Zo was Mandragora in de tijd voor mijn uitvinding en wat er allemaal door in gang werd gezet. De mensen spraken met elkaar, maar hun denkwereld was platvloers. Ze leefden in angst.'

De naam van het onaanzienlijke boerendorpje tussen de bergen is ontleend aan een plant, alruin, waaraan vroeger magische eigenschappen werden toegeschreven. Zelden of nooit dringt een buitenstaander in de eenvoudige gemeenschap door. De laatste nieuwkomer was de grootmoeder van Yves Gundron, Iulia, die afkomstig was uit de zee en over wier afkomst alleen legendes bekend zijn. Alleen de broer van Yves, Mandrik le Chouchou, heeft zich ooit van het eiland af gewaagd om de buitenwereld te verkennen. Wanneer op een dag Ruth Blum, een Amerikaanse antropologe, het dorp binnenstapt komt de al eeuwenlang ongewijzigde levensstijl van de inwoners van Mandragora in aanraking met haar door technologie en haast gedomineerde samenleving.

Doorbraak

Op een dag doet Yves Gundron een beslissende uitvinding. De eenvoud ervan laat je als lezer versteld staan en beseffen wat een ongelooflijke doorbraak vergelijkbare onmisbare vondsten hebben betekend, zoals de ontdekking van het vuur en de uitvinding van het wiel. In een passage die kenmerkend is voor zijn filosofische, zachtmoedige karakter schrijft Gundron: `Misschien zul je het beste de geweldige betekenis van die daad kunnen begrijpen aan de hand van de eerste uiterlijke tekens: dankzij mijn uitvinding kon ik mijn paard een naam geven. Ik noemde haar Hammadi. Mijn buurman Ydlbert von Iggislau noemde zijn paard Thea. Die namen waren niet alleen belangrijk voor ons om hun intrinsieke schoonheid, maar ook omdat deze twee door werk uitgeputte paarden de eerste waren die ooit een naam kregen. Geen enkel paard voor Hammadi leefde lang genoeg om een naam nodig te hebben.'

De uitvinding die Yves Gundron doet, is een paardentuig, zodat hij zijn paard voor de eenwielige wagen kan spannen en het dier de last niet meer aan een touw om zijn nek hoeft voort te slepen, waardoor talloze paarden vóór Hammadi zichzelf wurgden. Deze uitvinding leidt tot een kettingreactie van ongehoorde verbeteringen: grotere wagens, meer gewassen die naar de markt kunnen worden vervoerd, geplaveide wegen, meer welvaart en meer vrije tijd.

Oppervlakkig bezien lijkt Emily Barton een cultuurpessimist die met haar allegorie de vraag wil opwerpen of alle technologische vooruitgang ons nu wel zoveel gelukkiger heeft gemaakt. Vertegenwoordigt het leven in Mandragora, zonder ritssluitingen, tandpasta en geroosterd brood niet de essentie van het bestaan? Bij nadere beschouwing blijkt haar betoog echter niet zo simpel. Achter het verhaal over de vloek en de zegeningen van de vooruitgang ligt nòg een verhaal.

Ruths komst naar Mandragora is geen toeval. Door op zoek te gaan naar dit dorp met de naam van de plant waaraan mythische eigenschappen worden toegeschreven, verwezenlijkt Ruth de meisjesdroom van haar moeder, die kort daarvoor overleden is. Omdat Ruth zogenaamd een wetenschappelijke uitgave van de tekst van Yves Gundron gemaakt heeft, wordt het `verhaal in het verhaal' van het overlijden van haar moeder en de impact hiervan op haar familie verteld in voetnoten (helaas in het bijbehorende kleine lettertype). Ruth blijkt zich, ondanks haar merkwaardige verschijning, haar rugzak, en haar eindeloze vragen naar wat iedereen als de bekende weg beschouwt, in het gemis van haar geliefden niet van de dorpelingen te onderscheiden. Bovendien is haar uiterlijke gelijkenis met Iulia, de grootmoeder van Yves, opmerkelijk.

Onderwereld

De herinneringen aan de overledenen, het gemis dat ze nalaten en de manier waarop verschillende individuen omgaan met de dood, vormt de krachtige onderstroom van Het testament van Yves Gundron. De herinneringen aan de overledenen zijn soms schrijnend en soms troostend. Met een variant op een gezegde kan echter worden gesteld, dat de overledenen nog onder ons zijn, zo lang we ze ons herinneren. Waarschijnlijk maakt dat de episode, waarin een militair verkenningsvliegtuig neerstort en de twee piloten omkomen, zo huiveringwekkend.

Vertegenwoordigers van het Amerikaanse leger komen de lichamen om veiligheidsredenen opeisen en dwingen de dorpelingen om de piloten op te graven op het kerkhof waar ze te ruste waren gelegd. Na identificatie verdwijnen ze met hun lugubere buit als afgezanten uit de onderwereld – zonder dat er ook maar een woord van troost of medeleven met de gestorvenen is geuit.

Mandragora lijkt het verloren paradijs. Misschien is het dat wel, of misschien is het de plaats waar onze geplaagde zielen even op adem kunnen komen, voordat ze een nieuw, druk bestaan ingaan.

Emily Barton: Het testament van Yves Gundron. Uit het Engels vertaald door Marijke Koch. Ambo-Anthos, 366 blz. € 22,69