`Dat Karadzic nog vrij is, is pure schande'

In 2001 kwam Slobodan Miloševic naar de gevangenis in Den Haag, maar bleef Radovan Karadzic een vrij man. Op de Balkan zijn t-shirts te koop met zijn afbeelding en het opschrift `Servische held'.

De geruchtenmachine over Radovan Karadzic draait op volle toeren. Hij zou zijn bekende haardos hebben laten trimmen, een baard hebben laten staan, een monnikspij dragen, plastische chirurgie hebben ondergaan. Hij zou de grens tussen Bosnië en Montenegro regelmatig oversteken. Hij zou worden omringd door zwaarbewapende lijfwachten. Tachtig, zegt de een. Honderdvijftig, biedt de ander. Bij een poging hem te arresteren, enkele maanden geleden, zouden Britse commando's zijn omgekomen.

De naam van Radovan Karadzic, psychiater, voormalig president van de Servische Republiek in Bosnië en door het Joegoslavië-tribunaal gezocht als oorlogsmisdadiger, roept nog altijd euforische gevoelens op bij veel (Bosnische) Serviërs. Vader des Vaderlands en de Goede Dokter zijn slechts enkele bijnamen. Tot in Belgrado zijn T-shirts en koffiebekers te koop met zijn afbeelding en de tekst `Servische held'.

De speciale VN-gezant in Bosnië, de Amerikaan Jacques Klein, heeft onlangs zulke T-shirts uitgedeeld aan hoge afgezanten uit West-Europa. ,,Uit pure pissigheid over het uitblijven van Karadzic' arrestatie'', zegt hij in zijn kantoor in Sarajevo. Niet alleen Klein is verontwaardigd. Onder de meeste diplomaten in de Bosnische hoofdstad heet het uitblijven van de arrestatie ,,een totale schande''. Alleen de Amerikanen en de Britten zijn voorzichtiger. Zij voelen aankomen dat zij het vuile werk mogen opknappen.

Vijf miljoen dollar heeft de Amerikaanse regering op de hoofden van Slobodan Miloševic, Karadzic en diens ex-legerleider Ratko Mladic gezet. Miloševic werd uitgeleverd. De andere twee bleven op vrije voeten. In de bossen in het zuidoosten van Bosnië zijn inmiddels premiejagers gesignaleerd op zoek naar de Goede Dokter, lees: de vijf miljoen dollar. Niemand heeft hem, zeer tot spijt van de VN, tot nu toe gevonden. ,,Het is te zot dat de beste inlichtingendiensten een Serviër niet op zo'n klein stukje grond kunnen vinden'', briest speciale afgezant Klein.

Het is een klein stuk grond: de streek rond Foca en Trebinje. Hier moet Karadzic verblijven, al heeft niemand hem er recentelijk gezien. Een bron bij de NAVO-vredesmacht SFOR maakt wel melding van Karadzic' recente verblijf in een ziekenhuis bij Pale. Maar toen SFOR kwam controleren, was hij net ontslagen. ,,Zo gaat het altijd'', verzucht de man, ,,soms horen we iets, maar we komen altijd te laat.'' ,,Gebrek aan politieke wil'', verzuchten ze bij de VN in Sarajevo. Eind 1999 is Karadzic voor het laatst in het openbaar gezien, bij de doop van zijn kleinzoon in Pale. Toen werd hij al drie jaar gezocht. En dus rijst de vraag: waarom wordt hij niet gearresteerd?

Maar eerst: wie moet hem oppakken?

Volgens het vredesakkoord van Dayton zijn de lokale autoriteiten verantwoordelijk voor de opsporing en de arrestatie van oorlogsmisdadigers. De regering van de Servische Republiek in Bosnië is dus de aangewezen instantie. Maar zo makkelijk ligt dat niet. Want de Bosnisch-Servische politie is nog altijd loyaal aan haar president-in-oorlogstijd: zij zal hem niet arresteren. En Karadzic' eigen politieke partij (SDS) trekt politiek achter de schermen stevig aan de touwtjes. Ze heeft hem formeel uitgestoten. Maar alleen formeel.

De internationale politie kan de klus ook niet klaren. Die mag volgens haar mandaat niet eens een wapen dragen. En dus blijft SFOR over. Maar Karadzic lijkt geen prioriteit te zijn. ,,We praten wel eens over hem, maar altijd in termen van `hij zou moeten worden opgepakt'.'' De doorsnee soldaat is ook niet opgewassen tegen Karaď­zic' zwaarbewapende lijfwachten. Zo blijven uiteindelijk speciale commandotroepen over – en kijkt iedereen naar de Amerikanen en de Britten. Maar ook daar bestaat angst voor bodybags. Het maakt Klein woedend. Laatst nog, zegt hij, riep hij bij een bezoek aan een Amerikaanse militaire basis: ,,Willen jullie een uniform dragen en een goed pensioen genieten? Dan had je postbode moeten worden!''

Sommigen wijzen op onrust die in de Servische Republiek kan ontstaan als Karadzic wordt opgepakt. Onbelangrijker gebeurtenissen hebben tot rellen geleid. Anderen echter verwijzen naar Momcilo Krajišnik, oud-rechterhand van Karadzic, wiens arrestatie géén opschudding veroorzaakte. Anderzijds: Krajišnik werd beschouwd als een boef die het volk heeft uitgezogen. Van hem zou nooit een T-shirt met de tekst `Servische Held' worden gemaakt.

Het uitblijven van Karadzic' arrestatie geeft intussen het verkeerde signaal af. Ook in Bosnië zelf. Karadzic is symbool van het oorlogszuchtige verleden van de Bosnische Serviërs. Zijn vrijheid geeft de nationalisten moed en houdt de gematigden gedeisd. De eersten willen niet met de internationale gemeenschap samenwerken; de tweeden durven dat niet.

Bosnische moslims zijn nog altijd bang voor Karadzic c.s. Zes jaar na de oorlog is slechts een handvol moslims teruggekeerd naar Foca. Ze vrezen niet zo zeer Karadzic in de stad tegen te komen als wel `kleinere vissen' – en niet zonder reden. Zo werden in Foca onlangs drie mannen, die na onderzoek door de VN tot de politie waren toegelaten, gearresteerd: ze hadden in de Bosnische oorlog gediend in een verkrachtingskamp nabij Foca. ,,Natuurlijk willen moslims niet terugkeren naar gebieden waar hun verkrachters tot de politie zijn toegetreden'', zegt Michael Doyle van de denktank International Crisis Group.

Vorig jaar leek Karadzic zichzelf in het nauw te hebben gebracht: hij verkeerde in geldnood. Het fortuin dat hij had verdiend in de oorlog was op. Maar de geruchten over geldnood zijn verdwenen. Nu zou de Bosnisch-Servische douane transportbedrijven bedreigen, chauffeurs afpersen en extra heffingen opleggen. Ook moeten smokkelaars betalen om `ongezien' langs de douane te komen. De inkomsten zouden voor Radovan Karadzic zijn.

Zo kan Karadzic zijn leven-op-de-vlucht nog een tijd volhouden. Geruchten over een eventuele vrijwillige overgave plus getuigenverklaring tegen Miloševic in ruil voor strafvermindering, heeft de vrouw van Karadzic direct ontkend. Ze liet weten dat haar man nooit vrijwillig voor het tribunaal zal verschijnen. ,,Want schuld bestaat niet in onze burgeroorlog.''