`Politici lui na jaren van groei'

De Nederlandse economie staat aan de vooravond van een heuse stresstest, vindt Jan Willem Oosterwijk, de hoogste ambtenaar op Economische Zaken. `Het is tijd voor scherpe politieke keuzes nu we veel van de groei zijn kwijtgeraakt.'

Het worden interessante tijden. ,,Aan de vooravond van de verkiezingen wordt economisch Nederland wakker geschud.' Dat zegt Jan Willem Oosterwijk, secretaris-generaal van het ministerie van Economische Zaken. Oosterwijk publiceert vandaag het traditionele nieuwjaarsartikel in het economenblad ESB. Dat artikel wordt wel eens `de alternatieve troonrede' genoemd. In 1957 begon toenmalig secretaris-generaal Brouwers met de artikelen. Soms zijn ze saai, vaker spraakmakend – zoals deze keer.

Oosterwijk is bezorgd, zo blijkt. Door de inzakkende conjunctuur komen ,,de zandbanken' van de Nederlandse economie boven water. Nederland staat voor een heuse `stresstest' die de urgente problemen van onze samenleving meer dan ooit zichtbaar maakt. Als voorbeelden noemt Oosterwijk de armoedeval (waardoor mensen met een uitkering allerlei subsidies kwijtraken als ze een betaalde baan accepteren en netto minder inkomen ontvangen), de WAO, privatiseringen, duurzaamheid, en bovenal de arbeidsproductiviteit.

Oosterwijk constateert dat het `mooi-weer-zeilen' van de afgelopen twee kabinetsperiodes voorbij is. ,,We moeten nu proberen het groeivermogen van de Nederlandse economie op middellange termijn veilig te stellen. Dat heb ik al eerder bepleit, maar de sense of urgency ontbrak toen. Nu, met de conjuncturele neergang, worden de problemen scherper zichtbaar. De politiek is door de meevallende groei lui geworden. Er is niet meer nagedacht over ombuigingen of grondslagverbreding, alles was extra. Je mag niet verwachten dat dat de komende vier jaar zo doorgaat.'

U realiseert zich dat de meest voor de hand liggende economische keuzes om dergelijke problemen op te lossen ook vaak de politiek meest gevoelige zijn?

,,Zeker, het wordt in ieder geval budgettair een hele lastige formatie. Het gemak waarmee vier en acht jaar geleden nog uitgegaan werd van een flinke economische groei met inbegrip van tussentijdse meevallers is weg. We beginnen een nieuwe regeerperiode met een relatief klein overschot van rond de 0,5 procent. Als we, zoals alle partijen zeggen, echt iets aan de staatsschuld willen doen in verband met de vergrijzing, is de door het Planbureau berekende ruimte van 3 tot 3,5 miljard euro al bijna geheel verdwenen. Dan moet het overschot opgehoogd worden tot 1,25 procent.'

Dat betekent dat er weinig tot geen ruimte is voor nieuw, stimulerend beleid, terwijl u constateert dat dat noodzakelijk is om de economie er weer bovenop te helpen. Hoe moet dat dan?

,,De politiek moet doen wat de politiek hoort te doen, keuzes maken. Dat probleem dient zich nu veel scherper aan dan voorheen, de makkelijke oplossingen zijn voorbij. In de fiscaliteit zijn ondanks de stelselherziening van vorig jaar nog te veel faciliteiten die te zwaar worden gesubsidieerd. Denk aan de huursubsidie, het eigen huis, de oudedagsvoorziening. Dat belemmert een effectieve aanpak van de armoedeval. De vraag is hoe ambitieus een nieuw kabinet durft te zijn. Als je verder wilt, komen er taboes ter sprake. Dan moet je het durven hebben over een beperking van de hypotheekrenteaftrek, over een aanpassing van de huursubsidie. Wie echt wil, vanuit een economisch perspectief, moet die keuzes maken. Doe je dat niet, dan is de ruimte beperkt.'

De verschillende partijen lijken in hun programma's niet echt onder de indruk van de neergaande economische lijn.

,,Het is inderdaad treurig dat de politieke partijen in hun programma's weinig aandacht hebben voor groeiversterkend beleid. We moeten echt proberen de groei van de arbeidsproductiviteit hoog op de agenda te krijgen. We moeten doorgaan met marktordening, maar met in het achterhoofd de lessen uit het verleden. Zoals we de spoorwegen hebben geprivatiseerd, dat zouden we nu nooit meer zo doen. Er lag geen ordeningsplan, er was geen visie. Nu we voor de vraag staan wat we moeten doen met het onderwijs en de zorg moeten we dat beter willen regelen. Een plan hebben, het publieke belang waarborgen, het toezicht goed regelen. Daarnaast is er innovatie nodig, in bedrijven, in menselijk kapitaal. Daarvoor zijn onder meer aanpassingen van het onderwijssysteem nodig. Dat zijn allemaal fundamentele keuzes.'

Gerectificeerd

NS

In het artikel Politici lui na jaren van groei (in de krant van 3 januari, pagina 11) staat dat de Nederlandse Spoorwegen zouden zijn geprivatiseerd. Dat had verzelfstandigd moeten zijn.