Een gewone Amsterdamse jongen op een beroemde Britse werf

Swan Hunter in Newcastle, een van Engelands beroemdste scheepswerven, wordt betrokken bij de bouw van twee grote vliegkampschepen voor de Engelse marine. `We hebben al contracten tot 2019', zegt de Nederlander Jaap Kroese, sinds 1995 eigenaar van de werf. De bijzondere carrière van een jongen uit Amsterdam-Noord.

`Ship Ahoy' kopte de Evening Chronicle, de grootste krant van Newcastle. Daaronder een artist's impression van een groot vliegkampschip en het nieuws: het ministerie van Defensie in Londen heeft contracten getekend met twee grote bedrijven die plannen gaan uitwerken voor de bouw van twee varende vliegvelden voor de Britse marine.

Dit jaar of volgend jaar valt de beslissing of British Aerospace of de Franse groep Thales de order van 2,7 miljard pond krijgt. Wie ook de winnaar wordt, Swan Hunter treedt op als onderaannemer. Dat betekent werk voor drieduizend mensen, een zegen voor Newcastle en het noordoosten van Engeland waar de werkloosheid nog altijd hoog is. En de kroon op het werk van de Nederlander Jaap Kroese, een ondernemer van de oude stempel die sinds zes jaar eigenaar is van Swan Hunter, een van Engelands beroemdste scheepswerven. ,,Ik heb nooit iets gedaan met banken. Dat kost alleen maar rente. Als je alles zelf doet, gaat het langzamer, maar het gaat.''

Aan de Tyne, de rivier tussen Newcastle en Gateshead, waren ooit 191 scheepshellingen, zegt Jaap Kroese tijdens een wandeling over het veertig hectare grote bedrijfsterrein in Wallsend, ten oosten van Newcastle. Er zijn tientallen meters hoge constructiehallen, gigantische kranen en een groot gat waar een droogdok moet komen. Maar elders langs de Tyne is niets meer. De scheepsbouwers van Newcastle waren ruim een halve eeuw lang wereldberoemd: rond 1900 bestelden Rusland, Japan en vele Zuidamerikaanse landen complete vloten oorlogsbodems in Newcastle. Bij Swan Hunter liep in 1906 een luxueus passagiersschip van de helling, de `Mauritania' die twintig jaar lang de Blauwe Wimpel voerde, het ereteken voor de snelste oversteek van een passagierschip van Europa naar New York. In de vijftiger jaren werkten in Newcastle en omgeving nog vijftiduizend mensen in de scheepsbouw.

In 1995 was er nog één grote werf over, Swan Hunter, en die ging failliet. Kroese: ,,Er waren alleen nog bewakers. Alle goederen waren al voorzien van stickers en de brochure voor de veiling was gedrukt.'' Tien dagen vóór de veiling en vier maanden na het faillissement kwamen Jaap Kroese en zijn maat, algemeen directeur Jan Veldhuizen (,,We kennen elkaar al dertig jaar'') met een onverwacht bod: ruim vier miljoen pond sterling. ,,Dat was meer dan de verwachte opbrengst van de veiling, dus wij kregen Swan Hunter.'' Kroese loopt naar het knipsel uit de Financial Times (`Late deal saves Swan Hunter from closure'), ingelijst aan een muur in zijn karig ingerichte kantoor om de datum te controleren: 13 juni 1995. ,,Op 14 juni greep ik me wel even bij het hoofd. Zo'n bedrijf is een monster dat te vreten moet hebben.''

Dat werd aanvankelijk constructiewerk de offshoreindustrie, olie- en gasactiviteiten op zee. Kroese en Veldhuizen hadden veel ervaring met de offshoresector. Na achttien jaar te hebben gewerkt bij Heerema, Nederlandse grootste offshorebedrijf, kocht Kroese zich, met behulp van een groep Ierse investeerders, in 1987 in bij een offshorebedrijf in Hartlepool, even ten zuiden van Newcastle. Ook daarbij was Jan Veldhuizen zijn compagnon. ,,We hebben dat bedrijf opgebouwd. Dat was heel moeilijk. In 1995 konden we het verkopen aan Heerema dat een fabricagepoot in het noordoosten van Engeland wilde hebben.'' De Ierse investeerders werden afbetaald en Kroese werd vervolgens de trotse eigenaar van Swan Hunter.

Al spoedig werkten er 350 mensen, eerst – en nog steeds – aan constructiewerk voor de off shore-industrie en later aan een `gecompliceerde klus', de afbouw van de `Solitaire', een enorm, zeven dekken hoog pijpenlegschip van alweer Heerema. Dat betekende twintig maanden werk voor drieduizend mensen, en, zegt Kroese, ,,veel ervaring in het aan het werk houden van zulke grote aantallen mensen''.

Daarna volgde de bouw van een floating production ship voor de olie-industrie op de Noordzee en opnieuw offshorewerk. ,,Maar ik bedacht me dat de offshore minder werd'', zegt Kroese. ,,Dit is altijd een scheepswerf geweest, dus laat ik me daar meer op richten. Ik bezocht kort daarop de Dag voor de Industrie, georganiseerd door de afdeling inkoop van het Britse ministerie van Defensie in Bristol. De Britse marine wilde vier landingsschepen laten bouwen, de zgn. ALSL's (Alternative Landing Ship Logistics). De belangrijkste voorwaarde was dat de bouw in Groot-Brittannië moest plaatsvinden. Ik ging zoeken op internet en vond de `Rotterdam', het amfibisch transportschip dat De Schelde in Vlissingen in 1997 voor de Nederlandse marine had gebouwd. Ik ging naar Vlissingen en kreeg de medewerking van De Schelde. Toen was het een gelopen koers.'' De ALSL's voor de Britse marine zijn maar op enkele onderdelen verschillend van de Rotterdam.

Begin volgend jaar start de bouw van twee ALSL's bij Swan Hunter en dat betekent andermaal werk voor tweeduizend man. De andere twee worden gebouwd bij Govan, een noodlijdende scheepswerf in Glasgow. Kroese: ,,Wij zijn belast met de ontwikkeling van het project en de inkoop van alle benodigde materiaal. In totaal kost de bouw van de vier schepen driehonderd miljoen pond. Zeker 140 miljoen gulden aan orders gaat naar Nederlandse bedrijven als Bronswerk en Van Rietschoten & Houwens, onderdeel van Imtech.''

De bouwmethode heeft Kroese afgekeken van Groningse scheepswerven. De platen worden gesneden aangeleverd en worden in Newcastle aan elkaar gelast, een klein deel automatisch, het meest met de hand. Kroese bezit sinds kort nog een kleine werf in het nabijgelegen Middlesbrough, gekocht van het noodlijdende Noors/Engelse Kvaernerconcern. ,,Daar gaan we de accommodaties voor de AlSL's maken.''

Als de landingsschepen hun voltooiing in 2003 naderen, valt waarschijnlijk de beslissing welke van de twee hoofdcontractors, British Aerospace of de Franse groep Thales, de order krijgt voor de bouw van twee vliegdekschepen van veertig- tot zestigduizend ton, 250 tot 350 meter lang, die elk zestig vliegtuigen kunnen vervoeren – aanmerkelijk groter dan de huidige Britse vliegdekschepen, zoals de Royal Oak die in de zeventiger jaren ook bij Swan Hunter werd gebouwd. In 2004 wordt het eerste bouwcontract verwacht, de schepen moeten in 2012 en 2015 in dienst komen. Swan Hunter heeft als onderaannemer al contacten met zowel British Aerospace als Thales. Kroese: ,,Wij hebben al het contract voor de eerste dokking van zo'n schip, vijf jaar na indienstneming. Dat contract loopt tot 2019. Dan ben ik 83 jaar.''

Zo lang wil Jaap Kroese niet doorgaan, maar wel tot zijn zeventigste. ,,Zo lang ik wat toevoeg, blijf ik, zeker nu de toekomst er goed uit ziet.'' Dat is ook wel eens anders geweest. Kroese: ,,Ik ben geboren in Amsterdam-Noord, in Buiksloot. Een groot gezin, in grote armoede – je kent dat wel, met z'n tienen in een schoenendoos. Ik was de enige van de kinderen die naar de mulo mocht. Ik wilde stuurman worden, maar er was geen geld voor de zeevaartschool. Ik ben toen eerst drie jaar gaan varen om geld te sparen voor de zeevaartschool. Als stuurman kwam ik in 1963 in Libië in contact met een groot Amerikaans offshorebedrijf en trad daar in dienst. Na drie jaar ging in naar Heerema, waar ik tot 1984 ben gebleven. Na een paar maanden schaatsen en skiën raakte ik betrokken bij het offshorebedrijf in Hartlepool, waar ik me in 1987 kon inkopen.''

Spaarzaamheid, hard werken en recht voor z'n raap zijn – dat zijn de waarden die Jaap Kroese ook graag in Engeland mag verkondigen. ,,Hier in Newcastle zijn ze best blij met Swan Hunter. Er is een enorme arbeidspool waaruit wij kunnen putten. De handwerkers zijn goed, de vakbonden modern. Maar er is weinig belangstelling voor zware industrie.'' De folders die toeristen in Newcastle krijgen, prijzen de nieuwe economie van leisure, shoppen en uitgaan aan. Daar moet Jaap Kroese niks van hebben: ,,Je kunt niet leven van mekaars haren knippen. Je moet iets bouwen wat je verkopen kunt.''

In de plaatselijke krant betoogde hij onlangs dat de Engelsen als gevolg van het `korte termijndenken' in de Londense City, te snel een beloning verwachten. ,,Als je twee Nederlanders bij elkaar zet, heb je een handelsfirma, twee Denen vormen meteen een coöperatie. Twee Engelsen hebben na een jaar al twintig mensen in dienst, met twee secretaresses en grote auto's. Bij Swan Hunter hebben we tweeduizend mensen, twee directeuren en twee busjes.'' De omzet van het bedrijf bedroeg de afgelopen jaren gemiddeld 65 miljoen pond, de vaste orders omvatten 320 mijoenpond , er is voor 23 miljoen geïnvesteerd in nieuwe machines en er is nog 12 miljoen pond nodig om het bedrijf te moderniseren. ,,En dat moet je verdienen – banken komen er niet aan te pas.''

Jaap Kroese is wars van overbodige luxe. Behalve een huis in Boskoop heeft hij geen manors of kastelen waarmee rijk geworden Engelsen graag pronken. ,,Het vergt een zeker talent om rijk te zijn.'' Wat hij daaronder verstaat, blijkt bij Swan Hunter. De tekentafels zijn uiteraard vervangen door computers, er zijn nieuwe machines, maar de kantoren zien er bijna nog zo uit als in 1948 toen de gebouwen in de armoedige stijl van die tijd werden opgetrokken. Voor de directie zijn geen luxe vertrekken ingericht, zoals destijds voor de Board van Swan Hunter die bijeen kwam in een prachtige vergaderzaal, nu een soort monument ,,voor als er eens een admiraal langs komt''.

Het enige nieuwe hier zijn enkele niet al te beste schilderijen van het pijpenlegschip en andere werfproducten, recent gemaakt door een lokale kunstenaar die een eenvoudig oppervlaktetarief aanhoudt.

Rijkdom en roem zijn betrekkelijk. Met een glimlach vertelt Jaap Kroese hoe zijn moeder (82) reageerde op zijn uitnodiging eens naar de scheepswerf in Newcastle te komen kijken. ,,Moeder zag daar niks in. Ze had daar allerlei redenen voor. Maar tegen een van m'n zusters zei ze: ach, Jaap is net als vader, die had ook altijd allerlei fantasieën.''