`De operatie is gelukt, rampen bleven uit'

Sinds gisteren betalen ruim 300 miljoen Europeanen met de euro. Een logistieke mega-operatie die mede bedoeld is om de Europese lidstaten onderling een sterkere band te geven. Maar een sterker Brussel is geen automatisme. Vraaggesprek met minister Gerrit Zalm van Financiën in de marge van de officiële euro-introductie in Maastricht.

De noodscenarios hoefden niet uit de kast. Nog voordat op oudejaarsavond de klok twaalf uur had geslagen, kon het grootste deel van de 64 rampenplannen die het ministerie van Financiën voor de euro-invoering had klaarliggen, al de prullenbak in. Het ijzelde niet, er is niet gestaakt en het Opslag- en Distributiecentrum (ODC), de Dagobert Duckkluis van De Nederlandsche Bank in Lelystad, is niet door een bom getroffen. Alleen een stortvloed van ongesorteerde guldensmunten kan de komende weken het perfecte invoerscenario nog in de war schoppen.

,,Ons meest extreme noodscenario was dat er een vliegtuig op het ODC zou neerstorten'', vertelt minister Gerrit Zalm (Financiën) op oudejaarsavond, kort voor de feestelijke euro-introductie in Maastricht. ,,We hadden die mogelijkheid trouwens al vóór 11 september bedacht. Maar zelfs als het hele ODC vernietigd zou worden, dan nóg hadden we de euro kunnen invoeren. Dan hadden we het leger ingeschakeld en er lagen afspraken met de andere lidstaten dat we munten van hen zouden betrekken. Maar dan waren we natuurlijk niet op het ideale scenario uitgekomen, en daar zaten we nu wel heel erg dicht bij.''

Nederland is over op de euro en alles loopt op rolletjes. Zalm: ,,De eurokit is een succes gebleken. Met name de jeugd is massaal op de kit afgekomen. Nee, het is geen les in gratis geld. Het is een aardig geintje, iedereen begrijpt dat het niet een jaarlijks terugkerend cadeautje is. Verder is de detailhandel tevreden, de gratis verspreiding van kleingeld is een service die alleen in Nederland gegeven wordt en daar is massaal gebruik van gemaakt. We hebben nu meer aan euromunten uitstaan dan we ooit aan guldenmunten in omloop hebben gehad. Dat is meer dan genoeg en vermoedelijk zal het aantal euromunten zelfs weer langzaam teruglopen. Het aantal overvallen is niet meer dan normaal geweest. Ik denk dat geholpen heeft dat men weet dat er zo'n 4.000 man extra politie op de been is.''

De operatie is dus gelukt. Maar waarom heeft u zich dit eigenlijk aangedaan? Wat zijn nu werkelijk de voordelen van de euro?

,,De economische voordelen zijn tweeërlei: ten eerste meer concurrentie en daarmee ook scherpere prijzen voor de consumenten. Ten tweede schaalvergroting, omdat bedrijven op Europese schaal kunnen denken. Het valutarisico is helemaal weg, ook op lange termijn. Ondernemingen zullen zich Europeser gedragen. Ze kunnen makkelijker concurreren in andere eurolanden. Omgekeerd wordt het ook makkelijker voor bijvoorbeeld Japanse bedrijven om te concurreren in Europa.''

Daarvoor had je de euro niet nodig gehad, maar de nationale munten onverbrekelijk aan elkaar kunnen koppelen.

,,Ja, dat had ook gekund, maar niemand zou geloven dat een dergelijke koppeling onvoorwaardelijk zou zijn. Anders dan in het oude Europese muntstelsel, het EMS, is er met de euro geen aanpassingsmechanisme meer. Het wisselkoersrisico is dus volledig verdwenen. Vroeger konden landen proberen om bijvoorbeeld hun arbeidsmarktproblemen voor zich uit te schuiven door hun munt te devalueren. Of ze konden met een begrotingstekort hun economie aan de gang houden, terwijl ze eigenlijk economische hervormingen moesten doorvoeren. Door de euro zijn alle landen gedwongen hun problemen echt aan te pakken.''

De euro bestaat giraal vanaf 1999. Dan moeten deze effecten al zichtbaar zijn.

,,Dat klopt. Eigenlijk al vanaf 1998, toen de wisselkoersen werden bevroren. In het oude wisselkoersstelsel hadden de Rusland-crisis en de Azië-crisis van 1998/99, maar zeker ook de aanslagen van 11 september tot grote wisselkoersspanningen in Europa geleid. Dat zou een destabilisatie van de economieën tot gevolg hebben gehad. Die heeft zich nu niet voorgedaan.''

Is de invoering van de chartale euro (de bankbiljetten en munten) dan vooral een tastbaar `extraatje' voor de consumenten en de vakantiegangers?

,,Het voordeel van de chartale euro is natuurlijk dat consumenten overal met dezelfde munten en biljetten kunnen betalen. Maar het is ook een sluitstuk, een bewijs van de onverbrekelijkheid van dit proces. Want ook al heb je de wisselkoersen plechtig aan elkaar vastgeklonken, zolang er nog nationale bankbiljeten bestaan zou je nog altijd de mogelijkheid hebben van wisselkoersaanpassingen. Dat kan nu echt niet meer. Ook een zwak land kan er niet meer uit. Dan zou het de muntunie moeten openbreken en dat is niet eenvoudig.''

Veel mensen vinden dat het doel van de monetaire unie niet goed is uitgelegd. Ze snappen niet waarom we een nieuwe munt moeten hebben.

,,De economische voordelen zijn wel goed voor het voetlicht gebracht. Maar als mensen zeggen: ik ben niet geïnteresseerd, ik kijk liever naar Marco Borsato, dan bereik je ze natuurlijk moeilijk.''

Laten we het anders vragen. Het is een cliché, maar hoe historisch is deze nieuwjaarsnacht?

,,Voor het grote publiek, voor alle 16 miljoen Nederlanders, is dit de nacht waarin het guldenstijdperk wordt afgesloten. We hebben vanaf deze nacht een nieuwe munt als wettig betaalmiddel en dat heeft een hoog symbolisch gehalte.''

U moet toch het besef overbrengen dat de euro niet alleen voor Nederland, maar van Lapland tot Andalusië betaalmiddel is?

,,Als mensen de grens over gaan, merken ze dat vanzelf. Het aardige van het nationale achterkantje is dat er buitenlandse euromuntjes hierheen komen. Dan denken mensen: ha, dat is een symbool van Portugal op de achterkant en ik kan er hier toch mee betalen. Dat werkt voor de awareness, dat de euro echt een Europese munt is. Je kunt al een zogenoemde euro-collector kopen om de muntjes van de verschillende lidstaten te verzamelen. Ik denk dat vrij veel mensen het leuk vinden om dat te gaan doen. En dat brengt het Europese besef sneller dichterbij.''

Bent u tevreden over de manier waarop de euro fysiek tot stand is gekomen? De munten en biljetten worden op 12 verschillende locaties geproduceerd, dat brengt toch veiligheidsrisico's met zich mee?

,,Dat valt alleszins mee. Technisch hebben we het scherp aangezet. De zogenoemde tolerantiemarges van de verschillende euromunten zijn bijvoorbeeld kleiner dan die van de guldenmunten die hier geslagen werden. Ook de productie van de bankbiljetten is dankzij het toezicht van de ECB ordentelijk geweest. Ik vermoed dat het heel moeilijk zal zijn de biljetten van de verschillende nationale drukkerijen van elkaar te onderscheiden.''

Zal de euro tot versnelde verdere integratie in de Europese Unie leiden?

,,Op sommige gebieden wel en op andere gebieden niet. Het is bijvoorbeeld niet nodig dat er vanuit Europa regionaal beleid in Nederland of in Frankrijk gevoerd wordt. Dat kan net zo goed, of beter, door de lidstaten zelf gedaan worden. Nederland heeft voorgesteld de financiering van de EU in deze zin aan te passen en hiervoor krijgen we langzamerhand meer begrip bij andere landen. Wat niet wil zeggen dat we het er snel zullen doorkrijgen. Maar iedereen weet dat, als je na de uitbreiding met 25 landen bent, het raar is als zelfs de rijkste landen zoals Nederland of Luxemburg blijven profiteren van de steungelden.

,,Op andere punten, zoals het asielbeleid, het broeikaseffect en energieheffingen zou Europa meer moeten doen. Op het gebied van politie moeten we werken aan informatie-uitwisseling op grensoverschrijdende onderwerpen. De euro maakt dit op zichzelf niet gemakkelijker, maar het heeft misschien wel een psychologisch effect. Mijn collega-ministers kunnen een voorbeeld nemen aan de manier waarop de ministers van Financiën de euro hebben gepromoot.''

Hoe schat u de kans dat de nieuwe toetreders, die vanaf 2004 bij de Unie komen, zich snel bij de muntunie zullen aansluiten?

,,Sommige landen willen graag zo snel mogelijk. De Tsjechen en de Hongaren ook. Voor de muntunie zelf is het betrekkelijk irrelevant of ze willen meedoen, omdat hun bijdrage economisch gezien minimaal is in vergelijking met die van de huidige twaalf eurolanden. Het wordt een beetje gezien als een risico voor de euro, maar dat is het niet.''

Ook niet voor de beeldvorming?

,,Nee. De beeldvorming kun je verhelderen door de getallen op een rij te zetten. Wat is het gewicht van de toetreders, wat is het gewicht van de bestaande deelnemers? Dan zie je dat het echt een klein percentage is dat nooit substantiële invloed kan hebben op de waarde van de euro.

,,Ik zou het heel plezierig vinden als Denemarken, Zweden en Groot-Brittannië snel mee zouden doen. We bespreken in de eurogroep dingen waar ik die drie ook graag bij zou willen hebben. De huidige tweedeling moet zo snel mogelijk verdwijnen. Het feit dat de chartale euro er nu is op het continent, zal denk ik een positieve impuls geven aan de stemming in Engeland.''

Ben u blij dat Italië met de muntunie meedoet? U was daar indertijd fel tegen.

,,Ja, Italië gedraagt zich voorbeeldig. De vrees bestond dat ze er na de toetreding een potje van zouden maken. Wij wilden de garantie dat hun mooie begroting in 1997 niet een eenmalige actie was. Italië heeft zich dat aangetrokken. Ciampi (indertijd minister van Financiën en tegenwoordig president) heeft dat goed gedaan. Ik ben dus blij dat ze erbij zijn, en ik ben blij dat we hebben opgetreden zoals dat toen gegaan is. Ciampi is zelf ook blij, zegt hij altijd tegen me. Hij noemt mij de grote vriend van Italië. Hij heeft in zijn eigen land gezegd: `Als ik in Zalms schoenen stond, had ik precies hetzelfde geëist. In Nederland hebben ze een harde gulden en die willen ze niet kwijt raken. Dat is begrijpelijk'.''

Nu de munt er is, komt er één Europees macro-economisch beleid?

,,Dat lijkt me geen goed plan. We moeten in Europa aan beleidsconcurrentie blijven doen. Nederland moet andere landen eruit proberen te lopen, om de nummer één van Europa te worden. Het nationale beleid is nog steeds 90 procent van mijn werk en ik vind het goed dat andere ministers van Financiën niet over mijn begroting beslissen. In de muntunie wordt je nog meer dan voorheen met de neus gedrukt op fouten die je in je eigen beleid maakt. Die worden sneller en harder afgestraft. Dat maakt het allemaal nog uitdagender.''

De Fransman Jacques Rueff heeft in de jaren vijftig eens gezegd: Europa verenigt zich langs de weg van het geld of het verenigt zich niet. Mee eens?

,,Ja, dat is Marx, hè? De economische onderbouw bepaalt de sociaal-culturele bovenbouw. In die zin ben ik ook een marxist. De economie is belangrijk, maar we zijn niet verplicht om nationale bevoegdheden aan Brussel uit handen te geven als daar geen aanleiding toe is.''