De zachte dood van een wereldrijk

Precies tien jaar geleden, in het weekend van 7 en 8 december, is de Sovjet-Unie in een bos bij de Poolse grens begraven. Tijdens een geheim samenzijn sloegen de leiders van Rusland, Oekraïne en Wit-Rusland de laatste hand aan een unie die de westerse wereld driekwart eeuw had beangstigd. De gastheer vertelt.

Stanislav Sjoesjkevitsj is de doodgraver van de Sovjet-Unie. Hij was erbij toen exact tien jaar geleden de kuil werd gedolven en het lijk afgelegd. Het was toeval, zoals veel in zijn leven toevallig gebeurde.

Sjoesjkevitsj, hoogleraar nucleaire radiofysica, was twee jaar eerder toevallig in de grote politiek van de Sovjet-Unie verzeild geraakt. De perestrojka van Gorbatsjov was op haar hoogtepunt. Om een bredere basis te scheppen liet de sovjetleider in 1989 min of meer vrije verkiezingen voor een nieuw parlement houden. Twee collega's op de Lenin-universiteit in Minsk stelden hun rector voor de gein kandidaat. Sjoesjkevitsj werd gekozen. De grap werd steeds serieuzer. Hij werd lid van de Opperste Sovjet van de unie en vice-president van zijn eigen Wit-Rusland. In de verwarrende dagen na de staatsgreep van 19 augustus 1991 in Moskou bereikte zijn toevallige carrière een hoogtepunt. Sjoesjkevitsj werd eerste man van de meest westelijke republiek van de Sovjet-Unie. Daarna ging het rap.

Tot het weekeinde van 8 en 9 december 1991, toen het toeval op zijn snelst ging draaien en onomkeerbaar werd. De 56-jarige Sjoesjkevitsj was die twee dagen gastheer van topberaad in het Belovezjski Loo, het jachtverblijf van de communistische partij in een bos bij de Poolse grens. Wat zaterdagmorgen niet meer dan een sfeervol gesprek met de collega's en generatiegenoten Boris Jeltsin (Rusland) en Leonid Kravtsjoek (Oekraïne) over de onderlinge economische verhoudingen zou worden, eindigde daar zondagavond in de opheffing van het land waarin hij groot was geworden en dat hij altijd had gezien als maat der dingen. Het draaide om één volzin. ,,Wij, de republiek Wit-Rusland, de Russische Federatie en de Oekraïne, stichters van de Unie van Socialistische Sovjet Republieken, ondertekenaars van het Unieverdrag van 1922, constateren dat de Sovjet-Unie als subject van het internationaal recht en de geopolitieke werkelijkheid haar eigen bestaan heeft beëindigd.''

De Sovjet-Unie was nu ook op papier ter ziele. Wat was er gebeurd? Stapels boeken en artikelen zijn er afgelopen tien jaar verschenen. De details verschillen. De hoofdlijn is eenduidig. De deelnemers zouden dronken zijn geweest en in alcoholische overmoed de hand aan de Sovjet-Unie hebben geslagen. De laatste die zich aan een reconstructie heeft gewaagd is de Russische journalist Andrej Karaoelov. Zijn Russische Zon is een psychologisch-historische roman. Alle hoofdpersonen legt hij hilarisch op de divan. Ook Sjoesjkevitsj: een echte sovjetpoliticus `die dus niet kon leven zonder chef'. Alleen al daarom rekende hij in Belovezjski niet op een ,,zakelijke ontmoeting''. Hij had zich voorbereid op ,,een picknick''. Dat was zwaar genoeg. Voor het eerst in zijn leven moest hij leiding geven aan een `speciale operatie' met geheime agenten en bijbehorende parafernalia.

Het deert Sjoesjkevitsj tien jaar na dato niet. ,,Er doen zoveel leugens over Belovezjski de ronde.'' Bovendien heeft hij niets te verliezen. Sjoesjkevitsj woont nog in dezelfde vierkamerwoning aan de Drazdastraat van Minsk. Terwijl zijn companen van toen een onbezorgd leven leiden, moet hij rondkomen van een pensioen van 2,11 dollar. De huidige president van Wit-Rusland wil hem zo pesten. Meer dan een computer en een rode Lada bezit hij niet.

De Sovjet-Unie overleed op 8 december 1991 niet helemaal onverwacht. Er waren al een half jaar twee heuse presidenten in het land op pad. Gorbatsjov was het staatshoofd van de unie. Zijn aartsvijand Jeltsin was sinds juni de gekozen president van Rusland, het hart van het sovjetrijk. Voor de putsch van augustus hadden de 15 sovjetrepublieken in het presidentiële buitenverblijf Novo-Ogarjovo bij Moskou daarom afspraken gemaakt over een nieuwe opzet van de unie, die regio's meer soevereiniteit zou geven ten koste van het almachtige `centrum'. De voorgenomen ondertekening in de week van de 19de augustus was een van de motieven voor de putsch. Het `staatscomité voor de noodtoestand' dacht het nieuwe unieverdrag zo op de valreep te verijdelen.

Toen de coup mislukte, werd duidelijk dat de machtsverhoudingen binnen het multi-etnische rijk in één klap waren veranderd. Er werd eerst een nieuw orgaan opgericht: een Staatsraad met alle leiders van de sovjetrepublieken. Gorbatsjov probeerde daar het tij te keren door de oorspronkelijke federatie terug te brengen tot een confederatie, zodat de unie kon blijven bestaan. Rusland zat aanvankelijk ook op die lijn. Al werd Jeltsin, die de sovjetpresident waar mogelijk en met genoegen de oren waste, in eigen kring bestookt met `strikt geheime' memoranda waarin hij werd opgeroepen af te rekenen met het `centrum'. Zelf was hij ook gecharmeerd van het gedachtengoed van Aleksandr Solzjenitsyn. Vanuit zijn ballingsoord in de VS had Solzjenitsyn in de herfst van 1990 gepleit voor de oprichting van een Slavische bond tussen Rusland, Oekraïne en Wit-Rusland, opgetuigd met de steppen van Kazachstan. Maar Jeltsin durfde deze stap niet te zetten. Ook niet toen de Staatsraad op 4 november een plan van Gorbatsjov afwees om een confederatie op te tuigen.

Sjoesjkevitsj: ,,Toen werd het merkwaardig. Omdat hij niet werd gesteund stond Gorbatsjov op en verliet de zaal: als signaal van protest. Jeltsin en ik gingen daarna naar Gorbatsjov voor een verzoeningsgesprek. Onderweg in de auto heb ik Jeltsin uitgenodigd voor een bezoek aan het Belovezjski Loo. Hij was een jager. Dat wist ik. Het zou hem bevallen. Onze diensten zouden een datum prikken. Terug in Minsk grepen mijn mensen me bij de keel. Vooral mijn premier hoopte dat we zo Jeltsin konden beïnvloeden de wending naar een markteconomie niet al te scherp te maken. Het ging ons om olie en gas. Wit-Rusland had geen geld om marktprijzen te betalen. Daarom wilde ook Kravtsjoek erbij zijn.''

Het weekeinde in Belovezjski zou, kortom, over economische kwesties gaan. Toen Gorbatsjov er lucht van kreeg, dacht hij minzaam autoritair: die gaan een dagje uit. Gorbatsjov onderkende niet dat hij Oekraïne inmiddels kwijt was. Op 1 december had het volk er per referendum de onafhankelijkheid met 80 procent omarmd. Kravtsjoek was met 62 procent van de stemmen tot president gekozen. ,,Kravtsjoek was opgevoed in de partij en dus voorzichtig, zoals bleek tijdens de putsch toen hij niets deed. Maar nu kwam hij als een koning naar Minsk''.

Kravtsjoek was niet de eerste die zaterdag 7 december op het vliegveld van Minsk landde. Jeltsin arriveerde eerder. De Russische president had een team bij zich met staatssecretaris Boerboelis (tweede in de hiërarchie), vice-premier Gajdar, minister Kozyrev (Buitenlandse Zaken), adviseur Sjachrai en lijfwacht Korzjakov. Ze vlogen na de gebruikelijke bloemen op de startbaan en een ontmoeting met het parlement door. Sjoesjkevitsj stapte bij Kravtsjoek in het vliegtuig om onderweg naar de jachthutten de komende dagen alvast door te nemen. ,,Gorbatsjov was een operettefiguur geworden. We waren volledig van Jeltsin afhankelijk. Om het primitief te zeggen: mijn enige doel was te voorkomen dat mijn landgenoten in de winter zouden sterven van honger en kou. Kravtsjoek had ook geen opzet. Hij zei alleen: het moet breder, anders was ik niet gekomen. Over het opheffen van de Sovjet-Unie hebben we niet gesproken.''

Zaterdagmiddag aangekomen in Belovezjski moest er dus geïmproviseerd worden. Er was geen vergadervoorzitter. De stenografe was niet besteld om te notuleren maar moest alleen eventuele documenten uittypen. En die papieren konden, wegens het ontbreken van een kopieerapparaat, niet eens vermenigvuldigd worden ook. Daarvoor moesten de twee faxen worden gebruikt die wel beschikbaar waren.

De drie presidenten kwamen eerst in het appartement van Jeltsin bij elkaar. Omdat ze er niet uit kwamen, riepen ze hun rechterhanden erbij. ,,Toen gebeurde het. Die ene zin kwam op tafel: wij constateren dat de Sovjet-Unie als subject van internationaal recht en geopolitieke werkelijkheid haar eigen existentie heeft beëindigd. Kravtsjoek denkt dat hij die zin als eerste heeft geopperd. Ik ben ervan overtuigd dat het Boerboelis was. Die hield als dialectisch materialist van filosoferen, kortom, van niet-concrete dingen. Boerboelis was een marxistisch-leninistische demagoog. Hij dacht in geruchten. Hij sprak hoogdravend.'' Vermoedelijk heeft Sjoesjkevitsj gelijk. Boerboelis was in Moskou al in de weer geweest met opzetjes om de unie om zeep te helpen. Hij had, rusteloos rennend over de trappen in het labyrintische parlement, ook bondgenoten gevonden. Alleen Jeltsin hikte er nog tegenaan.

,,Plotseling bleek dat iedereen het eens was. Dat was dé omslag. Toen moesten we documenten gaan opstellen. We hadden een bot, maar geen vlees. Wat te doen met grenzen, leger, kernwapens, taal, financiën enzovoort? We hebben onze delegaties weggestuurd met de opdracht voor de volgende morgen concepten te formuleren. Dat was alles. We hebben alleen wat doorgepraat over de naam van het nieuwe verband waarin het woord unie niet mocht voorkomen. Eerst dook Gemenebest van Soevereine Staten (GSS) op. Die twee s'en deden ons te veel denken aan USSR, SS en KPSS [afkorting van de communistische partij, hs]. Daarom werd het GOS: Gemenebest van Onafhankelijke Staten. Vervolgens realiseerden we ons dat het niet goed was als we alleen een Slavische bond zouden oprichten. Het moest breder. Jeltsin had goede contacten met president Nazarbajev van Kazachstan. Die vloog op dat moment van Alma Ata naar Moskou. Jeltsin kreeg hem op vliegveld Vnoekovo van Moskou pas te pakken. Nazarbajev zou doorvliegen, zei hij. Maar ineens kon hij om technische redenen toch niet weg. Achteraf bleek dat hij naar Gorbatsjov was gegaan om hém te informeren.''

,,Vervolgens zijn we gaan eten. De maaltijd stond in schril contrast met wat ik thuis at. Georgische wijn, cognac, vlees, vis. Alles was er. Ik dronk niet, vond dat gevaarlijk. Jeltsin praktisch ook niet. Later zag ik hem in andere situaties, wanneer hij erg goed dronk. Het is geen geheim dat Jeltsin soms zo stomdronken was dat hij niet meer op zijn benen kon staan. Na het diner zijn we met Kravtsjoek, Jeltsin en een paar anderen naar de sauna gegaan. Ik was er voor het eerst: een goed partij-badhuis. Daar dronken geworden? Onzin. Zelfs de drinkers in het gezelschap hielden zich in, cosmetisch maar toch. Natuurlijk, we waren niet compleet nuchter. Geen bier drinken in een sauna is een zonde.''

Het was gezellig in de banja. Omdat de heren tenslotte in een jachthut van de partij bivakkeerden besloten ze de volgende dag de geweren op te pakken. Jeltsin bedacht zich. Hij wilde uitslapen. Een van de redenen voor het hardnekkige verhaal dat hij dronken was. Kravtsjoek en zijn premier Fokin gingen wel op pad. Jachtopzieners hadden de beesten uitgezet. Na anderhalf uur kwamen ze terug met het klassieke jagerslatijn. ,,Fokin zou een wild zwijn hebben geschoten. Kravtsjoek had niets geraakt. Maar hij nam wel de kogel mee, alsof hij het zwijntje had neergelegd. We ontbeten samen.''

Tijd voor het formele werk. De drie presidenten verzamelden zich, met hun rechterhanden rond de driehoekige houten tafel in het verblijf op het complex waar Jeltsin logeerde. Ze namen de voorbereide documenten punt voor punt door. Consensus was geboden. Bij twijfel werd de tekst teruggestuurd naar de helpers. ,,Die renden dan weer weg. En wij gingen pas door met het volgende punt als ze terug waren. Sjachrai [jurist en met 35 jaar een der jongste, hs] was de drijvende kracht achter de tekst. Hij liep het hardst, letterlijk. Hij kon ook het snelst een bevredigende formulering vinden.''

Sjachrai moest veel rennen. Er was een hele reeks punten waarover unanimiteit niet voor de hand lag. Vooral het onroerend goed in den vreemde was een hachelijke kwestie. Iedereen had oren naar dat fraaie sovjetconsulaat aan de Bosporus of de gigantische ambassades in Berlijn en Bonn. De beslissing werd naar een later tijdstip geschoven. Aan de rijkdommen in eigen land, zoals de olie en andere natuurlijke bronnen in Siberië, werden geen woorden vuil gemaakt.

,,Dat verdeelden we langs de bestaande grenzen. Ik had absoluut geen behoefte aan een beetje bezit in Siberië. Die gevangeniskampen, waar mijn vader als Wit-Russische nationalist twintig jaar onvrijwillig had verbleven? Nee, zeg. Mijn ideaal waren Denemarken en Zwitserland, landen zonder natuurlijke bronnen en toch welvarend. Ik was opgevoed in het marxisme: namelijk dat de arbeiders beslissend zijn, als ze zelfstandig denken. Ik hoopte op een diensteneconomie: transport, financiële instellingen, enzovoort. Vergeet niet dat Wit-Rusland toen de beste wasmachines, radio's, televisies, tractoren en personenauto's produceerde, althans naar sovjetmaatstaven. Kernwapens? Die stonden in Rusland, Kazachstan, Oekraïne en Wit-Rusland. Wij hadden mobiele raketten, die continu werden verplaatst naar speciale betonnen startplaatsen. De plekken waren allemaal bekend. Mijn mening was: neem ze mee en wees gelukkig. Wit-Rusland had verder niets om mee te vechten en niets om ze te onderhouden.''

Toen de veertien artikelen in de overeenkomst gepasseerd waren, werd het tijd voor de lunch. Het wilde zwijn stond al op het menu. Daarna moest er alleen nog een verklaring worden opgesteld. De officiële overeenkomst vond men te droog. Daarmee konden de drie presidenten de media niet overrompelen. Het werd donker, toen alle teksten klaar waren. Het perscommuniqué was opgesteld door Gajdar en Kozyrev. De cruciale zin (`de Sovjet-Unie bestaat niet meer') stond er niet in. Voor de journalisten hadden de Russische ministers andere woorden in petto: ,,doodlopende straat, crisis, catastrofale verlaging van de levensstandaard, groeiende sociale spanningen, multi-etnische conflicten en talrijke menselijke slachtoffers''. Er was amper discussie over.

,,Misschien omdat de tekst zo pathetisch was geformuleerd. We verschilden wel lang van mening wie de documenten moest ondertekenen: de staatshoofden alleen of ook de premiers. Iedereen wilde meedoen. Het was een historisch moment. Voor mij ook. Ik was trots dat Rusland een document tekende waarin het de onafhankelijkheid van Wit-Rusland erkende. Maar we spraken er niet over. Ik vreesde dat triomfalisme tegen me zou werken. Mijn parlement, waarin de communisten domineerden, moest nog ratificeren. Alleen Kravtsjoek onderstreepte voortdurend dat de Oekraïne nu onafhankelijk was. Zeker, Jeltsin verloor zijn macht in de Sovjet-Unie. Maar hij had een mercantilistisch doel: hij wilde van Gorbatsjov af, hij wilde de volledige macht in Rusland. Dat betekende voor hem, een oude wijze partijman, heel veel.''

Tot zondagmiddag waren de drie ploegjes het onderling eens geweest in een veilige omgeving. Sommigen menen dat het Belovezjski Loo was uitgekozen, omdat de plek maar tien kilometer van de Poolse grens verwijderd was en de deelnemers zelfs lopend de wijk zouden kunnen nemen. Nu moest de waarheid naar buiten, nu was de grotere geopolitiek aan de orde. Niet alleen de positie van Gorbatsjov en de sovjetstrijdkrachten waren in het geding. Ook Amerika, Duitsland, Groot-Brittannië en Frankrijk waren betrokken geraakt.

,,We zaten met zijn drieën en besloten dat ik Gorbatsjov het best zou kunnen inlichten, omdat ik de beste verhouding met hem had. Ik belde. Door al die telefonisten en bewakers op de directe lijn duurde het lang voordat ik hem in het Kremlin te pakken had. Daarom belde Jeltsin alvast via een speciale lijn met de Amerikaanse president. Hij kreeg Bush meteen aan de telefoon. Ik hoorde Jeltsin zeggen: George, we hebben hier een zeer logisch besluit genomen. Ik tegen Gorbatsjov: geachte Michail Sergejevitsj, we hebben hier geoordeeld dat de USSR opgehouden heeft te bestaan. Hij zei: hebt u er over nagedacht – hij zei altijd jij, nu ineens u – hoe de internationale gemeenschap zal oordelen? Ik antwoordde: wees gerust, Boris Nikolajevitsj [Jeltsin, hs] heeft al met Bush gesproken en die reageerde positief. Gorbatsjov hield zich in, alsof hij de maître was. Kravtsjoek belde niemand. Oh ja, hij belde zijn vrouw.''

Kohl, Major en Mitterrand zag iedereen over het hoofd. Op de persconferenties was dat geen punt. De emotie overspoelde de ratio. Er was geen wanklank te horen toen de parlementen van Oekraïne en Wit-Rusland dinsdag en het Russische donderdag over de ratificatie vergaderden. Zelfs de communisten stemden voor.

In Kazachstan werd daarover anders gedacht. ,,Nazerbajev, een nationalistische bolsjewiek met grote ambities, was enorm kwaad. Hij eiste dat alles op een top op 21 december in Alma Ata met de niet-Slavische republieken zou worden overgedaan. Niemand kan zich dat nu nog herinneren, maar Alma Ata was een herhaling van Belovezjski met dezelfde tekst als uitkomst. De trein was al vertrokken. Pas later begon Jeltsin berouw te tonen en afstand te nemen. Hij moest zich later verantwoorden voor de communisten in Rusland.

Gorbatsjov, de eerste én laatste president van de Sovjet-Unie, begreep het wel meteen. Terug in Moskou meldde Jeltsin zich in het Kremlin, zij het pas nadat hij zich ervan had vergewist dat hij niet zou worden gearresteerd. Jeltsin had gewonnen. Gorbatsjov aanvaardde zijn nederlaag, onderhandelde uitvoerig over de primaire en secundaire voorwaarden van zijn pensioen en nam op woensdag 25 december met een korte televisietoespraak live afscheid van het sovjetvolk dat per 1 januari 1992 formeel niet meer zou bestaan. Toen hij was uitgesproken, was de rode vlag in top op het Kremlin al gestreken.

,,Puur psychisch kon ik zijn plaats niet innemen'', zou Jeltsin in 1994 in zijn memoires noteren. Dat was te bescheiden. Al op donderdagmorgen 26 december 1991 kwamen Jeltsin, lijfwacht Korzjakov en andere vertrouwelingen poolshoogte nemen in de presidentiële gang op de derde verdieping van het Kremlin. Ze verdeelden de kamers, waar veertig jaar eerder Stalin en Beria hadden geresideerd, nestelden zich in de suite van Gorbatsjov en openden de voorraadkasten. Ter plekke dronken ze een fles cognac op. Het was gelukt.

    • Hubert Smeets