Flirten met het onmogelijke

Theatergroep 't Barre Land trekt door het land met `Aantekeningen uit het ondergrondse'. ,,Is dit wel leuk?'' vraagt iemand bezorgd.

Aan een lange houten tafel zitten de acteurs van 't Barre Land vol verwachting bijeen. ,,Luister en huiver'', zegt Vincent van den Berg en begint aan zijn toneelversie van Dostojevski's boek Aantekeningen uit het ondergrondse (1864). Met instemmend gemompel hoort de groep toe. Vooral Czeslaw de Wijs leeft zichtbaar mee en grinnikt onophoudelijk. Hij is een van de mensen die Van den Berg heeft geholpen met het aanslijpen van de tekst en hij hoort voortdurend zinnen die er niet zijn, maar er wel waren.

Het is een kleine drie weken voor de première van 2x2=5, een project waarmee 't Barre Land zes maanden lang door het land zal trekken. Die titel slaat op een notitie van Fjodor Dostojevski in Aantekeningen uit het ondergrondse. Daarbij zette hij deze `rekensom' af tegen 2x2=4, wat voor hem een wereld vol natuurwetten en formules vertegenwoordigde. Volgens Dostojevski is de mens niet geïnteresseerd in zo'n wereld, maar leeft hij voor de flirt met het onmogelijke en de fascinatie van het kwaad.

Geïnspireerd door die filosofische overpeinzingen, besloot 't Barre Land tot een serie verschillende voorstellingen met als brandpunt het werk van de Russische schrijver. Naast Aantekeningen uit het ondergrondse, is een bewerking van Misdaad en straf in de maak, maar er zullen ook korte stukken van andere schrijvers worden opgevoerd. Het programma van 2x2=5 zal dus in de loop van de tournee veranderen.,,Soms is het makkelijker om iets over het heden te zeggen door er vanuit het verleden naar te kijken'', licht Czeslaw de Wijs toe.

Zoals de spelers met z'n allen om de tafel zitten, ogen ze als een hechte familie. Ze zijn bezig in hun eigen laboratorium, de voormalige snijzaal van de faculteit Diergeneeskunde in Utrecht, waar de verwarming nauwelijks zijn werk doet en iedereen gehuld is in dikke wollen truien. Overal liggen boeken en paperassen. Een complete Van Dale staat op een vuilgroene piano in de hoek, tegen de achterwand is een rijtje computers en geluidsapparatuur opgesteld. Direct naast de entree is de keuken, waar Ellen Walraven net een zak popcorn in de magnetron stopt. Welkom in de schoot van een toneelgezelschap.

Het kwaad begrijpen

,,Zeker na 11 september ga je zoeken naar manieren om het kwaad te begrijpen. We kozen vóór de ramp al voor Dostojevski, maar zijn tekst blijkt goed samen te vallen met de huidige situatie in de wereld. Aantekeningen uit het ondergrondse gaat over iemand die zegt dat de wereld slecht is, in plaats van dat krampachtig positieve'', vertelt Walraven. ,,Niet dat we proberen het stuk politiek actueel te maken, maar ik denk dat die link met het heden vanzelf ontstaat, als Vincent de woorden mooi scherp uit zijn mond krijgt.''

De monoloog van Vincent van den Berg is bijna goed, al wordt er nog druk nagepraat over details. Over kleine zinnetjes, klemtonen zelfs. Het wekt de indruk dat iedereen de tekst kan dromen en waarschijnlijk is dat ook zo, want 't Barre Land houdt ervan zich zo diep mogelijk in teksten in te graven. Het twaalfkoppige collectief bestaat voor een groot deel uit dramaturgen en heeft een sterke voorkeur voor klassiek repertoire dat op eigenzinnige wijze ten tonele wordt gebracht. Vorig jaar speelde de groep Platonov van Tsjechov in een bewerking van Barre Lander Jacob Derwig. Twee jaar ervoor was de groep met twee voorstellingen, Henry IV en Faust Twee, te zien tijdens Het Theaterfestival.

Theatercollectief 't Barre Land bestaat sinds 1991, al noemen ze zich tegenwoordig liever `een theatergezelschap met een collectieve inslag', omdat ze moe worden van al die vooroordelen die kleven aan het woord `collectief'. Walraven: ,,Men zei vanaf het begin dat een collectief geen lang leven beschoren is. Goede acteurs zouden door de zwakkere acteurs worden belemmerd in hun ontwikkeling en meningsverschillen zouden onontkoombaar zijn. `Wacht maar tot er eenmaal kinderen geboren gaan worden', zeiden de sceptici, `dan is dat collectieve gauw van de baan.' Die kinderen zijn er nu, maar wij bestaan nog steeds. Misschien ook uit koppigheid. In deze tijd van steeds verdergaande commercie, het `marktdenken' en de theatervoorstelling als `te verkopen product' houden wij vast aan onze eigen mini-samenleving. Naast de inhoud van de voorstelling, is dat óók iets wat je toont. Bovendien is ons artistieke gesprek nog lang niet afgelopen.''

Doordat de groep tot september met Maatschappij Discordia een serie voorstellingen maakte onder de titel Fin de Saison, is er weinig tijd om 2x2=5 voor te bereiden. Ook zijn er maar zes acteurs beschikbaar. Maar 't Barre Land heeft wel vaker met minder mensen gespeeld en ook werden eerder in korte tijd producties in elkaar gezet. Die keuze om langer of korter te werken komt voort uit het verlangen verschillende artistieke werkwijzen te hanteren. Soms lang en diep, soms kort en met een grotere rol voor het toeval.

Ondanks die ervaring blijkt het lastig om pas twee maanden voor de première daadwerkelijk `af te dalen in Dostojevski en aanverwante geesten'. In de Snijzaal wordt driftig gedebatteerd over het geplande tweede deel van de avond. De groep heeft ervoor gekozen om ná Aantekeningen uit het ondergrondse een bewerking van het boek Hondehart van Boelgakov (1925) op te voeren. Gevoelsmatig dacht men van tevoren dat `de sfeer' van Boelgakov overeenkomt met die van Dostojevski. De vraag is alleen: hoe ziet dat er in de praktijk uit?

,,Eigenlijk is Hondehart een vervelend verhaal'', roept een van de spelers getergd. ,,Het is te braaf'', zegt een ander. ,,We moeten er wel plezier in hebben.'' De zinnen blijven in de lucht hangen, de wenkbrauwen zijn gefronst.

,,Meestal zijn we veel verder dan dit, zo vlak voor de première'', legt Martijn Nieuwerf uit. ,,Hondehart leek heel goed bij Dostojevski te passen, maar we zijn kwijt waarom ook alweer. De tekst is te lang, hij vraagt om een radicale ingreep. Als het binnenkort niet lukt, gooien we hem er misschien helemaal uit.''

Schaterlachen

Een week later. Zelfde tafel, een iets anders samengesteld groepje acteurs. Schaterlachend zijn ze Hondehart definitief aan het vormgeven. De beoogde doorbraak heeft plaatsgevonden. Het verhaal van een professor die de mensheid wil verjongen en daarom, bij wijze van test, een hond van menselijke hersens voorziet, werkt op de fantasie van de groep. Jacob Derwig speelt de hond en er worden pogingen gedaan om hem op commando te laten boeren, maar hij blijkt die kunst niet te beheersen. Peter Kolpa wel, dus die boert voor Derwig, terwijl Derwig playbackt. ,,Is dit wel leuk?'' vraagt hij bezorgd.

Czeslaw de Wijs houdt zich ondertussen samen met Michiel Jansen bezig met het decor. Ook Jansen neemt als vormgever deel aan het dagelijkse overleg. Het is altijd zijn doel om een decor te maken dat op zichzelf kan staan. Geen nietszeggende aankleding, maar een zelfstandig kunstwerk. Het decor dat hij nu aan het maken is, zal een hint zijn naar de periode in de schilderkunst die tussen Dostojevski en Boelgakov in lag. Tussen 1864 en 1925 leefden Russen als Malevitsj (1878-1935) en Kandinsky (1866-1944) die, uit onvrede met de naturalistische schilderijen die hen omringden, op zoek gingen naar nieuwe, abstractere vormen van kunst.

Het thema dat decor en voorstelling moet verbinden is: `onvrede met wat er nu is en zoeken naar iets nieuws'. Dostojevski's tekst gaat over een man die de wereld verwerpt en pogingen doet hem te verklaren en misschien te verbeteren. Ook Boelgakov schrijft over het `verbeteren' van de mens. De professor in Hondehart doet zijn hersentransplantaties in de hoop de mens uiteindelijk te kunnen verjongen.

Subsidiesysteem

Het is dus gelukt: de onderlinge samenhang is gevonden. Tevreden stelt De Wijs vast dat de groep zich de laatste jaren steeds meer durft te laten leiden door het materiaal. ,,Vroeger hadden we de neiging om een werk te zoeken dat paste bij onze opvatting over de wereld, zodat we zeer nadrukkelijk konden melden: `kijk, hier gaat het ons om'. Nu ligt onze boodschap in de keuze van de stukken verborgen.''

Maar is het niet opvallend dat 't Barre Land als groep – net als de figuren in Dostojevski en Boelgakov – ook worstelt met een nieuwe situatie en tegelijk de behoefte voelt er een goede oplossing voor te vinden? De leden zijn ouder geworden en het collectief staat door gezinsuitbreidingen niet langer vanzelfsprekend op de eerste plaats. Bovendien kreeg het gezelschap dit jaar voor het eerst structureel subsidie. Zowel De Wijs als Walraven noemt die situatie enerzijds prettig: ,,We zouden niet meer terug kunnen naar uitsluitend projectsubsidies.'' Maar anderzijds hebben ze moeite met het subsidiesysteem.

`Onvrede met wat er nu is en zoeken naar iets nieuws' slaat dus niet alleen op de inhoud van de voorstelling, maar ook in bredere zin op 't Barre Land zelf. De Wijs glimlacht verbaasd bij die opmerking: ,,Zo zie je maar: je kiest op je gevoel voor een schrijver en zijn thema blijkt dan in meerdere opzichten toepasselijk te zijn.''

De voorstelling `2x2=5' door 't Barre Land is te zien van 4/12 t/m 8/12 in Huis a/d Werf, Utrecht. Tournee t/m 14/5 2002. Inl. 030-2316142 of www.barreland.nl

    • Jowi Schmitz