Drie filmtradities strijden op IDFA om hoofdprijs

De drie lange documentaires die genomineerd zijn voor de Joris Ivens Award en waarvan er een vanavond de hoofdprijs van het veertiende IDFA zal winnen, behoren elk tot een andere documentaire traditie. Runaway van de Engelse Kim Longinotto en haar Iraanse coregisseuse Ziba Mir-Hosseini is een vorm van `direct cinema'. Gedurende een lange periode volgden de maaksters met een beweeglijke en geëngageerde camera in een tehuis voor van huis weggelopen meisjes in Teheran de lotgevallen van een aantal `personages', van wie ze het vertrouwen hadden gewonnen. Het is een klassiek en gedegen voorbeeld van een film over mensen in een institutie, zoals Frederick Wiseman ze al tientallen jaren maakt.

In Profils paysans: L'approche van de Fransman Raymond Depardon beweegt de camera niet, maar worden in statische, duidelijk onderscheiden tableaus oudere boeren in het Zuid-Franse middelgebergte geobserveerd. Met een feitelijke precisie die aan de etnografische traditie herinnert somt Depardon op de geluidsband op hoe oud de boer is, hoe veel vee hij heeft, in welke maand werd gedraaid en hoe lang hij zijn `personages' kent. De steile constructie van de film sluit verrassenderwijs betrokkenheid van de kijker niet uit. Depardon, van huis uit fotograaf, won in 1995 al de Joris Ivens Award voor Délits flagrants, en zou de eerste documentairemaker kunnen worden die twee keer de hoofdprijs van IDFA wint.

Een totaal tegengesteld principe wordt gehuldigd in de Deense documentaire Family, behalve genomineerd voor de hoofdprijs ook een publieksfavoriet. Regisseur Sami Saif laat zich door zijn vriendin en coregisseuse Phie Ambo filmen, terwijl hij op zoek is naar zijn verdwenen vader, zowel telefonerend als op bezoek bij onbekende nieuwe familieleden in Jemen. Family is een spannende en emotionele thriller, die zich bedient van speelfilmtechnieken en enscenering niet uit de weg gaat. Het probleem van die steeds meer geaccepteerde `speelfilmtraditie' in de documentaire is dat je niet meer weet wat je wel en niet moet geloven, wat authentiek is en wat niet.

Precies uit onvrede met deze ontwikkeling formuleerde Saifs landgenoot Lars von Trier, over wie het gerucht gaat dat hij deze week incognito IDFA bezocht, eerder dit jaar `Dogumentary'. Naar analogie van Von Triers DOGMA-95 postuleert het `Dogumentary'-manifest negen vrijwillige beperkingen voor de documentarist: geen muziek, commentaar of toegevoegde dialogen op de geluidsband, geen kunstmatige belichting, geen reconstructies of acteursregie, geen verborgen camera, een schriftelijke aanduiding van elke locatie en 6 tot 12 beeldjes zwartfilm (een kwart tot een halve seconde) om elke Schnitt te markeren. Depardons en Longinotto's film voldoen voor een groot deel, in ieder geval in de geest, aan deze eisen, Family is er het tegendeel van. En toch is Sami Saif een van de vier eerste Deense documentairemakers die binnenkort een `dogumentary' gaan maken.