De ontdekking van de ontdekking

Evan Fairbanks, cameraman, was op 11 september in Trinity Church bezig met een film op video van de aartsbisschop van Wales toen het eerste vliegtuig de noordelijke toren van het WTC raakte. Het geluid op straat veranderde. Zo gaat het in de eerste seconden na een groot ongeluk. Eerst is het doodstil, dan worden de klanken van de regelmaat verdrongen door die van de verwarring. Evans liep naar buiten, kwam terecht in de wolken van dwarrelend papier. Hij begon te filmen, zonder nog te weten wat er gebeurd was. Door de zoeker van de camera ontdekte hij de ramp, en al doende legde hij de mensen vast die, met hem, de ramp ontdekten. Rook, stofwolken, een stofstorm onder de strakblauwe lucht, de brand in de eerste toren die zich naar beneden vreet, vluchtende mensen, brandweermannen die hun dood tegemoet gaan, ten slotte het volgende vliegtuig dat zich met onwaarschijnlijke snelheid in de tweede toren boort, en dan is de tape van Evans op; 25 minuten.

Sinds vorige week wordt de film in ononderbroken herhaling vertoond in The New York Historical Society, het stadsmuseum op de hoek van Central Park en de 77ste straat west. De voorstelling is deel van een fototentoonstelling over de aanval; werk gemaakt door Magnum-fotografen van wie er toevallig veel in de stad waren omdat dit gezelschap een vergadering had. Intussen zijn er ook al een stuk of vijf of zes fotoboeken verschenen. Weinig historische gebeurtenissen zullen zo van ogenblik tot ogenblik, van alle kanten en tot in de kleinste details zijn vastgelegd. New York biedt er de gelegenheid toe en alles heeft zich in het scherpste zonlicht voltrokken. We weten: zo is het toen geweest.

Deze film is anders, juist omdat hij impliciet ook het verslag van de ontdekking is; het razendsnel groeiend besef bij de maker van wat er voor zijn ogen gebeurde. Het valt enigszins te vergelijken met het radioverslag van de ramp met de Hindenburg, de Duitse zeppelin die in 1937 boven het vliegveld Lakehurst in vlammen opging. De verslaggever begon zijn verhaal met het beschrijven van de glorieuze aankomst, en hij eindigde in snikken bij de aanblik van de vuurzee. Van deze ondergang is trouwens ook een film: het ineenzijgen van de majestueuze constructie en de over het vliegveld wegrennende figuurtjes. Het verschil is dat dit een historisch ongeluk was, een rampzalig toeval.

Bij de video van Fairbanks film is geen geluid. Het is stampvol in het kleine zaaltje, en volkomen stil, als in een rouwkamer. Alleen als het tweede vliegtuig zich in de toren boort, beginnen een paar mensen te huilen. Ook in de aangrenzende ruimte waar de foto's hangen, hebben sommigen tranen in hun ogen. Langzamerhand kennen we alle beelden. Toch is deze tentoonstelling van video en foto's anders. Het is de meest directe evocatie van een schending. Ik moest denken aan een misdaad die een jaar of vijftien geleden zich niet ver van deze plaats heeft voltrokken. Een man die door zijn geliefde, een fotomodel, was verstoten, en onder dekking van een smoesje nog één keer bij haar op bezoek ging; nu om haar gezicht met een scheermes aan stukken te snijden.

Dit is, zegt men, de Zapruder-film van deze tijd. Abraham Zapruder is de enige die de moord op J.F. Kennedy heeft gefilmd, met een ouderwetse filmcamera die je op moest winden. De hele film duurt 26 seconden. De eerste zeven seconden laten nog niets buitengewoons zien. Later weten we dat Oswald het geweer al aan de schouder heeft. Zapruder besluit even te wachten tot hij de president zelf scherp in de zoeker heeft. Zijn open auto komt binnen het gebied waar de lens scherpe beelden geeft. Hij stelt de camera weer in werking. Een paar seconden later haalt Oswald de trekker over. Van het ogenblik waarop de president wordt getroffen tot het einde neemt de film 19 seconden in beslag.

De verklaring die Zapruder later heeft afgelegd is ook het verslag van een ontdekking. Eerst dacht hij dat de president, opgetogen over het verloop van de rit, een paar vrolijke bewegingen maakte. Een paar seconden later, nadat hij het geluid van de schoten met de bewegingen in verband had gebracht en de reactie van Jackie had gezien, daagde het besef van wat er werkelijk gebeurde. Het is moeilijk te beschrijven wat er dan in de hersenen omgaat. Het verloop van de ontdekking is een ontdekking op zichzelf: dit buitengewone is anders.

Fairbanks zoomde in op de aartsbisschop van Wales. De geluiden die hij buiten hoorde, klopten niet. Uit die ontdekking zijn 25 minuten stomme film ontstaan: van hoe de wereld (misschien) in het volgende tijdvak is getuimeld.

    • H.J.A. Hofland