De hanen dringen voor

Geen enkele landelijke partij heeft een vrouw als lijsttrekker voor de Kamerverkiezingen in 2002. Betreurenswaardig, vinden vrouwelijke politici. Toeval, menen de mannen.

Bij geen enkele landelijke politieke partij staat een vrouw nummer één op de verkiezingslijst. En dat terwijl al ruim een derde van alle Kamerleden vrouw is. ,,De hanen zijn voorgedrongen en de kippen komen erachter aan'', vindt D66-minister Els Borst (Gezondheidszorg). ,,De helft van de samenleving is vrouw, dus zou de helft van de fractieleiders vrouw moeten zijn.''

De meeste vrouwelijke bewindslieden vinden het ,,betreurenswaardig'' dat er geen enkele vrouwelijke lijsttrekker is aangewezen. Els Borst: ,,Zo krijg je een eenzijdig beeld, alsof dat lijsttrekken alleen door mannen gedaan kan worden.'' In 1998 was Borst, nu tevens vice-premier, de enige vrouwelijke lijsttrekker. Dit jaar heeft ook haar eigen partij, D66, met Thom de Graaf een man als lijsttrekker gekozen.

,,Het is voor een vrouw ook veel moeilijker om lijsttrekker te zijn'', meent staatssecretaris Karin Adelmund (Onderwijs). Volgens haar zou dat een reden kunnen zijn dat vrouwen ervoor terugdeinzen zich te kandideren. ,,Van een vrouw met een topfunctie wordt eigenlijk gevraagd dat ze het recht op liefde en voortplanting opgeeft. Een hele hoge prijs voor een mens. Dat vragen we niet van mannen.''Borst geeft Adelmund gelijk. Zij heeft dit ook in haar eigen politieke loopbaan zo ervaren. ,,In alle eerlijkheid'', vertelt ze. ,,Als ik in 1988 mijn man niet had verloren, was ik vorige keer geen lijsttrekker geweest. Ik had namelijk niet een huwelijk waarin ik zomaar weg kon zijn.''

Borst pleit er dan ook voor dat er meer politieke topfuncties in deeltijdbanen kunnen worden vervuld. Op die manier kunnen er meer vrouwen deze rol op zich nemen. ,,En dat is erg belangrijk'', vindt ze. ,,De politiek moet een afspiegeling van onze samenleving zijn.'' Om dit te bevorderen roept Borst, evenals D66-staatssecretaris Annelies Verstand (Emancipatie), alle kiezers op om op een vrouw te stemmen.

Thom de Graaf wil zo ver niet gaan. ,,Laat mensen eerst maar eens nadenken op welke partij ze willen gaan stemmen'', zegt De Graaf. Hij denkt dat het ,,puur toeval'' is dat alleen mannen de lijst trekken. ,,De volgende keer is dat misschien weer anders.''

Minister Eveline Herfkens (PvdA, Ontwikkelingssamenwerking) denkt ook dat het ,,toevallig'' is. ,,De politiek is uiterst vrouwvriendelijk. Er waren bij ons veel goede kandidaten, maar Ad Melkert was gewoon de beste. Zo zal het ook wel bij de andere partijen zijn gegaan.''

VVD-leider Hans Dijkstal beloofde in 1995 nog ruimte te maken voor vrouwelijke politici in de top. Toen puntje bij paaltje kwam en Dijkstal als lijsttrekker werd gekozen zodat hij de kans kreeg een stapje opzij te zetten, bleef een dergelijke actie uit. ,,Ik kon alleen maar ja zeggen'', bezweert Dijkstal nu. ,,Ik ben hier dus eerder het slachtoffer van dan de regisseur. Ik was ook liever minister gebleven.''

Hoe krijg je meer vrouwen in de politieke top? Volgens Dijkstal is de beste manier om dit te bereiken het politieke klimaat in het middenveld – gemeenten, provincie en Tweede Kamer – vrouwvriendelijker te maken. Daar zouden volgens Dijkstal dan vanzelf meer vrouwen komen die uiteindelijk kunnen opklimmen.

Het advies van Borst, om meer deeltijdbanen in de politieke top te creëren, vindt Dijkstal ,,onzinnig''. ,,Hoe zie je dat voor je'', vraagt hij geïrriteerd. ,,Een vice-premier die tijdens een reis naar China opeens roept dat ze naar huis moet om voor haar kinderen te zorgen? Je moet je natuurlijk wel aan de spelregels houden die horen bij een ministeriële functie.''

Dat die spelregels door de eeuwen heen door vooral mannen zijn bedacht, is voor Dijkstal geen reden om ze nu opeens te veranderen. Dijkstal: ,,Die zijn in elk land hetzelfde. Je moet als Nederlandse premier ook kunnen vergaderen met Chirac, Blair of Arafat.''

VVD-minister Annemarie Jorritsma (Economische Zaken) staat als vice-premier op nummer twee bij de VVD. Dat zij niet op nummer één is gezet, vindt ze niet erg. ,,Ik sta liever hier dan op nummer één. Als minister kan ik namelijk meer baanbrekend werk doen'', aldus Jorritsma. Ze vindt het veel belangrijker dat vrouwen minister worden op departementen waar voorheen slechts mannelijke bewindslieden zaten, zoals Defensie of Financiën. ,,Ik bied me voor de volgende regeerperiode alvast aan als bijvoorbeeld minister van Defensie'', zegt ze.

Het CDA had tijdens de crisis over het leiderschap in september een uitgelezen kans een vrouw op nummer één te zetten. Immers op nummer twee achter de gesneefde voormalige lijsttrekker Jaap de Hoop Scheffer stond Maria van der Hoeven. Maar het partijbestuur koos zoals bekend de man op nummer drie van de lijst: Jan Peter Balkenende, de vice-fractievoorzitter.

Balkenende heeft niet het idee dat Maria van der Hoeven is overgeslagen. ,,De vraag was wie hier het beste de partij kan presenteren. Het lijkt me een slechte zaak om via een gekunstelde constructie een vrouw om haar vrouwzijn op nummer één te zetten. En omdat ik de vice-fractievoorzitter was, lag het voor de hand dat ik nummer één werd.'' Van der Hoeven heeft zelf niet het idee dat er over haar heen is gelopen. ,,Balkenende is een héle goede lijsttrekker. Ik ben héél tevreden over de uitslag.''

Annelies Verstand meent dat doordat vrouwen kinderen kunnen krijgen, ze anders in het leven staan dan mannen. ,,Wij bedrijven politiek niet met dezelfde hardheid en competitiedrang. Al moet je in de politiek wel iets van deze eigenschappen hebben.'' Ze bekent dat ze af en toe met haar vrouwelijke collega's fluistert over het ,,haantjesgedrag'' van de mannelijke politici tijdens debatten en vergaderingen. ,,Die genieten vooral van het gevecht, terwijl wij meer debatteren om een doel te bereiken.'' Dijkstal reageert verbaasd: ,,Haantjesgedrag? Nooit van gehoord. Dat kennen we niet binnen de politiek.''

    • Mariska de Haas