Acoustic Kitties in topvorm

Voor `Minoes' regisseerde dompteur Vincent Bal behalve acteurs ook katten. `Die beesten verdomden het gewoon.'

De Telegraaf was de enige krant die die dag zijn prioriteiten op een rij had en het nieuws op de voorpagina plaatste. In de jaren zestig, zo was onthuld, had de CIA geprobeerd tot de geheimen van het Kremlin door te dringen met behulp van een kat, die via een operatie voorzien was van afluisterapparatuur. Ongestoord zou Acoustic Kitty in het Kremlin kunnen rondlopen; niemand zou vermoeden dat zij behalve een lief hoopje bont ook een goudmijn van informatie was.

Helaas was het Acoustic Kitty niet gegund haar heldhaftige en avontuurlijke missie tot een goed einde te brengen. Op weg naar een van de vensterbanken van het Kremlin werd zij geschept door een taxi.

Acoustic Kitties genoeg in Minoes, de verfilming van het gelijknamige boek van Annie M.G. Schmidt. Minoes is een juffrouw die vroeger kat is geweest en in het kleine stadje Killendoorn aan komt lopen bij de verlegen journalist Tibbe. Haar opvallende verleden verwart de juffrouw nogal; bij het zien van een vogeltje krijgt ze moordlust in haar ogen, en ook wil ze wel eens uithalen met haar nagels. Gelukkig vindt ze werk. In ruil voor kost – brood met sardientjes graag, dank u – en inwoning voorziet ze Tibbe van nieuws, via het hechte roddelcircuit – pardon, de Kattenpersdienst – van de Killendoornse poezenpopulatie. Samen ontmaskeren ze de kwalijke bedoelingen van deodorantkoning Ellemeet, tevens Voorzitter van de Vereniging van Dierenvrienden, die het argeloze Killendoorn in een ijzeren greep houdt.

De poezen in het boek werden indertijd met bolle bekjes getekend door Carl Hollander. In de film zijn het acoustic kitties in optima forma. Minoes kon pas verfilmd worden nu computeranimatie en -montage kunnen compenseren wat dieren aan acteertalent tekortkomen. Het biggetje Babe was op dit gebied een doorbraak, met Stuart Little en recenter Dr. Doolittle is digitale manipulatie van echte dieren gewoon geworden. Toch is het voor wie zelf katten in huis heeft verbluffend als aan het begin van Minoes een rode kat haar bekje open doet en begint te praten.

Vergeet ondertussen de gedachte dat de technische wonderen het draaien van een film met katten tot een eenvoudige zaak maken. Er zit, bijvoorbeeld, een aantal shots in de film waarin vier of vijf katten tegelijk voor de camera schitteren. Wel eens geprobeerd vier katten die elkaar niet kenden in een kleine ruimte op hun plek te laten blijven? Met een crew van dertig man eromheen en felle lampen erop?

Regisseur – of moeten we zeggen: dompteur – van Minoes is Vincent Bal, een Vlaamse filmmaker die in 1999 indruk maakte met het licht nostalgische De man van Staal, over het verdriet en de ontluikende seksualiteit van een dertienjarige jongen. In Antwerpen neemt Vincent Bal met gepast respect kennis van het bericht over Acoustic Kitty - jaja, zo luidt de bespiegeling, het had weinig gescheeld of er had toch werkelijk iets als een Kattenpersdienst bestaan. In Minoes ligt redactiekat Tinus in elk geval precies zo onschuldig in de vensterbank van de Killendoornse Courant als Acoustic Kitty in een vensterbank van het Kremlin had moeten liggen.

Katergate

Want voor wie het niet meer weet: behalve over katten is Minoes een verhaal over journalistiek. `Het nieuws ligt op straat!', roept Tibbes hoofdredacteur vertwijfeld uit, maar Tibbe heeft niet de durf en de gewiekstheid van de echte nieuwstijger. Totdat hij, dankzij de Kattenpersdienst, zijn tanden zet in die deodorantkoning-met-een-luchtje. Alleen geldt deze Ellemeet in het dorp als weldoener, zodat iedereen Tibbe als brenger van het slechte nieuws de rug toekeert. Maar voor een keer zet Tibbe door en bezorgt Killendoorn zo alsnog zijn eigen Katergate.

Tibbe zelf schrijft het liefst over katten, maar, zoals het adagium van Tibbes hoofdredacteur luidt: Katten zijn geen nieuws! Totdat diezelfde hoofdredacteur op een dag besluit dat Tibbe na zijn hele serie scoops nu best weer, niet te vaak natuurlijk, maar toch, een stukje over katten mag tikken.

Inderdaad, een leven zonder kattennieuws is saai. Gelukkig zijn, dankzij Minoes en Acoustic Kitty (God hebbe haar moedige ziel), katten aan tafel bij Vincent Bal wel nieuws, al maken de kranten op deze druilerige dag vooral gewag van sneeuwuilen en bezemstelen.

De regisseur kan niet anders dan zijn schouders ophalen over de concurrentie, de Britse tovenaarsleerling die nu al anderhalve week de helft van alle bioscoopdoeken in Nederland bezet houdt. ,,Wat kun je ertegen doen?'', zegt hij. ,,Die wereldwijde merchandising is van een andere orde; ik heb hier al Harry Potter wc-papier gezien. Ik hoop gewoon dat de film goed valt en dat mensen twee keer naar de bioscoop willen. De kerstvakantie is best lang.''

Aan het werken met zijn dubbelgepuntmutste, radarbesnorde cast bewaart Vincent Bal ondertussen geen onverdeeld zonnige herinneringen. ,,Katten hebben toch de reputatie slim te zijn? Wijs zelfs? Welnu, ik ben daar zeer op teruggekomen. Die beesten verdomden het. Katten hebben zo hun prioriteiten; die wilden bijvoorbeeld iets eten, terwijl wij andere plannen hadden. Als het ging, was het geweldig leuk, maar heel vaak ging het niet. Ze samen iets laten doen ging bijvoorbeeld niet, al deden de trainers nog zo hun best met stokken met voer erop, visdraad en allerlei belletjes. Om een shot te maken met een paar katten, moesten we elke kat afzonderlijk neerzetten, precies op de goede plek, en dan wachten op de juiste beweging van het kopje of de poten. Uren, wat heet, dagen werk voor allemaal stukjes van één shot, waarna dat met de computer in elkaar werd geschoven tot het ene beeld dat je uiteindelijk in de film ziet. We filmden vaak 's nachts, ook geen pretje kan ik je vertellen. Herinner je je de scène waarin de kar van Harry de Haringman omver is gereden en alle katten haring komen snaaien? Al die katten keurig uitgezet om de kar, binnen een hek waar ze onmogelijk doorheen zouden kunnen. Eén tel en alle katten verdwijnen door datzelfde hek de nacht in. Weg, geen staart meer te zien. Liepen we daar allemaal weer een paar uur poekie-poekie te roepen.''

Goodwill

Toch: met minachting en woede bereik je als regisseur weinig, beseft Bal maar al te goed. Om de goodwill te behouden is het veel beter ten aanzien van je spelers een zekere nederigheid in acht te nemen. ,,Toen ik al wist dat ik Minoes zou gaan draaien maar nog niet begonnen was, keek ik katten toch anders aan op straat. Bijna smekend, als om een goed karma af te smeken. En nu de film klaar is, kijk ik de katten die ik tegenkom verwachtingsvol aan. Ik vraag me af of ze al iets over de film gehoord hebben.''

Gelukkig hebben die paar onverkwikkelijkheden op de set aan de acteerprestaties niets afgedaan, constateert de regisseur. ,,Het valt me op hoezeer de katten overkomen als karakters, zelfs zonder dat je de stemmen erbij hoort'', zegt hij. ,,Ze hebben op het doek allemaal hun eigenaardigheden behouden. Sommigen gaven ons echt cadeautjes. De kat die Mevrouw Pastoor speelt, inderdaad, de kerkkat, heeft bijvoorbeeld een heel opvallende manier van slikken. Dat konden we heel goed gebruiken in de film; ze slikt nu als ze slecht nieuws hoort. De kat die tante Moortje speelt, een witte pers, acteert nog het beste. Terwijl dat echt een rotbeest is. In werkelijkheid heet hij Omo, nota bene. Iedereen op de set had een hekel aan dat dier.''

Wat Vincent Bal er ook van mag denken, de katten op de set hadden vermoedelijk een verborgen agenda. Hun gedrag was een bewijs van toewijding: ze leefden zich zo in dat ze zich geheel gedroegen in de geest van Annie M.G. Schmidt. Haar grote liefde voor katten, zo hebben de vorsers van jeugdliteratuur namelijk allang bedacht, hield verband met haar voorkeur voor rebellie en eigenzinnig gedrag. Tientallen versjes schreef Schmidt over katten, aangetrokken door hun onverstoorbaarheid en ongezeglijkheid, hun vermogen om het geregelde leven van baasjes onderuit te halen. Met honden had ze weinig op: `Ik zal je leren blazen tegen 't grote kattekwaad/het grote wafwoefwaf dat altijd door de wereld gaat', staat in het gedicht over de moederpoes die lesgeeft aan haar zoon Kattemenoel.

Drie keer maar liefst gebruikte Schmidt het motief van een kat die een dame wordt, maar net niet helemaal. `De dame uit Bronk aan den Rijn/ die liever kat dan dame wil zijn' haalt in de bibliotheek een boek met toverinstructies om in een kat te veranderen. Helaas, de uitleentermijn verstrijkt halverwege, zodat ze het moet terugbrengen, juist als ze is aangeland in het hoofdstuk `Kroelen op daken'.

De moeder van Ibbeltje uit het gelijknamige hoorspel uit 1961, later bewerkt tot boek, vliegt net als Minoes bij elke hond de boom in, maar het meisje Ibbeltje zelf speelt in het boek de hoofdrol. Pas in Minoes, waarvoor Annie Schmidt, zoals de mythe luidt, zelf op handen en knieën door de tuin kroop om zich in te leven, begon ze zich uit te leven op de karaktertekening van menselijke katten en `katse' mensen. De Jakkepoes, de trotse sloerie die zo `grof in de bek' is, die van mensen niets moet hebben maar als een leeuwin haar jongen verdedigt, was haar het liefst.

Minoes verscheen in 1970, al doet dat jaartal er misschien alleen toe bij de Baas in eigen Buik-achtige commentaren van de Jakkepoes, die met katers al net zo weinig opheeft als met mensen – ze schoppen je met kind en lichten dan hun hielen. In de verfilming oogt de redactie van de Killendoornse Courant hoogst modern en tikt Tibbe op een laptop, maar up to date kun je de rest van Killendoorn onmogelijk noemen, met zijn geheel witte bevolking, het pittoreske bruggetje en het pleintje met de haringkar. Iedereen kent er iedereen, van de burgemeester (Jack Wouterse) tot de haringman (Hans Kesting), van Meneer Ellemeet (Pierre Bokma) tot Tibbes hospita mevrouw Van Dam (Olga Zuiderhoek).

Minoes is een coproductie van Warner Bros., het bedrijf dat ook de Harry Potter-film uitbrengt, en het Hollandse Bos Bros., het bedrijf van Burny Bos dat eerder Abeltje produceerde (regie: Ben Sombogaart) en nu bezig is met de verfilming van Ja Zuster, Nee Zuster. Abeltje oogde heel anders dan Minoes, moderner, gefilmd in een flitsender stijl.

Vincent Bal: ,,Van begin af aan heb ik gezegd: als jullie met Minoes zoiets willen als met Abeltje, moeten jullie mij niet vragen. Ik wilde zo dicht mogelijk bij het boek blijven, per se die warme, vriendelijke sfeer van Annie M.G. Schmidt behouden zonder dat het Anton Pieckerig werd. De daken met de katten moesten voor mij iets magisch hebben, wat contrasteert met de blinkende, witte wereld van Ellemeet, die heel modern oogt. Het resultaat is hopelijk een soort herkenbare tijdloosheid; niet op het heden, maar ook niet op één bepaald verleden vast te pinnen.''

De vriendelijkheid waar Bal op doelt zit hem ook in het spel. Alle spelers gaan met grote ernst en ingetogenheid te werk; geen moment hebben ze zich laten verleiden door de hilariteit die in het verhaal besloten ligt. Vincent Bal: ,,Dat is voor mij het belangrijkste geweest. Ik vind dat acteurs hun personages altijd volstrekt serieus moeten nemen, vooral bij een verhaal dat ook voor kinderen is bedoeld. Daar verdraagt het spel geen enkele distantie. Iedereen moet vasthouden aan de magie.''

Groot lijf

De rol van Minoes wordt in de film gespeeld door Carice van Houten, die dit jaar eerder te zien was in AmnesiA van Martin Koolhoven. Als Tibbe koos Vincent Bal de cabaretier Theo Maassen. Bal: ,,Theo was geschikt voor Tibbe door het contrast tussen zijn grote lijf en zijn zachte ogen, en ook door de manier waarop hij over het boek praatte. Hij nam het serieus, haalde er dezelfde dingen uit als ik. Ook bij Carice van Houten was ik geïntrigeerd door haar uiterlijk, bij haar kun je je echt voorstellen dat ze vroeger een kat was. Daarnaast deed ze het op de auditie heel goed. We wisten dat de hoofdrolspeelster heel veel in het niets zou moeten acteren en dus lieten we actrices op de auditie scènes spelen met een koffiepot. Carice deed dat heel geestig. Pas toen we haar hadden aangenomen, vertelde ze dat ze allergisch was voor katten.''

Carice van Houten kreeg medicijnen tegen haar allergie, bracht een bezoek aan de kattentrainster om met haar tegenspelers kennis te maken en ging langs bij een speelster uit Cats om les te krijgen in katse finesses. ,,Toch ben ik voornamelijk op mijn fantasie afgegaan'', vertelt ze op een door de producent georganiseerde interviewdag. ,,Het klinkt misschien arrogant, maar ik voelde dat het er wel in zat. Ik hield ook in gedachten dat de regisseur mij had uitgekozen. Ik bedoel; als Georgina Verbaan Minoes gespeeld had, was het een heel andere film geworden. Meer Cats, minder Minoes. Nu ik Minoes speel, wordt zij ook gedeeltelijk mij. Maar misschien is dat een hele luie opvatting.''

,,Vast'', zegt Theo Maassen, die ook aan tafel zit.

Het script, van Tamara Bos, was heel simpel, zeggen de twee hoofdrolspelers. Van Houten: ,,Het is wat het is; een soort stripverhaal dat toch niet karikaturaal mag worden. Het ingewikkeldste was nog om de grens op te zoeken waar het Minoes betrof. Ze moet iets symphatieks houden, kinderen moeten van haar houden, maar ze heeft ook best wel iets kattigs. Of pardon, kats.''

Theo Maassen: ,,Tibbe is alleen maar lief. Lief en aarzelend. Hij laat zich heel even meevoeren door macht en status, maar hij is al snel weer op het rechte pad. Het is bijna een sukkel eigenlijk. Wereldvreemd, naïef. Hij moet Leren Durven.''

Leren Durven is het motto dat Annie M.G. Schmidt terloops in Minoes verpakte. Als beginnersmens is Minoes bang voor van alles en moet zij leren durven. Tibbe, toch al gevorderd, vindt het leven minstens zo verwarrend. De volwassenen zijn in Minoes het spoor meestal bijster. De katten weten daarentegen precies wat ze willen, net als natuurlijk het enige kind in het verhaal, Tibbes buurmeisje Bibi.

De ultieme confrontatie mens-kat wordt door Vincent Bal verbeeld met één meesterlijk shot tegen het eind van de film. We zien een uitdagend kijkende kat die aan het eind van een straat zit. Deze niet mis te verstane bontberg is gefilmd van tussen de benen van zijn tegenstander, Meneer Ellemeet, op de manier van de klassieke Western. In dit duel verliest de mens, het grote wafwoefwaf, zijn zelfbeheersing en is de kat de situatie meester, al weten we dat dan nog niet.

De kat lijkt zwak, maar hij verdwijnt alleen om later genadeloos terug te slaan, in zo'n typische Schmidt-kongsi van kat en kind.

Minoes draait vanaf 6 december in de bioscoop

`Toen ik `Minoes' ging maken, keek ik katten anders aan op straat'

Maar liefst drie keer schiep Annie M.G. Schmidt een katse dame

    • Maartje Somers