Strijders tegen ongeloof en `hypocriete' moslims

Na de aanslagen op het WTC en het Pentagon is de discussie opgelaaid over de achtergrond van de terroristen. Onvrede met het eigen bestaan lijkt een sterke drijfveer.

Waar kwamen de kapers vandaan?

Met 100 procent zekerheid is nog steeds niet veel te zeggen over de nationaliteit van de in totaal 19 kapers. Hun namen geven aan dat ze allen van oorsprong Arabieren zijn. De meesten hebben jarenlang in westerse landen gewerkt of gestudeerd. Wat betreft hun nationaliteit is van acht met redelijke zekerheid te zeggen dat zij Saoedische staatsburgers zijn. Eén is hoogstwaarschijnlijk een Egyptenaar en één een Libanees.

Wat is de relatie tussen de kapers van de vliegtuigen en Bin Laden?

Er is niet heel veel bekend, en op het eerste gezicht zeker niet voldoende voor een veroordeling door de rechter. Maar de Amerikaanse en Britse autoriteiten zeggen dat ze om veiligheidsredenen niet alles kunnen publiceren wat ze weten. Mohammed Atta die (naar het zich laat aanzien) een hoofdrol heeft gespeeld bij de organisatie en uitvoering van de vier kapingen, heeft volgens Amerikaanse onderzoekers geld ontvangen van een rekening van het terreurnetwerk Al-Qaeda (Arabisch voor: de basis) van Osama bin Laden in de Verenigde Arabische Emiraten. Het grootste deel van de kapers heeft enige tijd doorgebracht in de trainingskampen van Al-Qaeda in Afghanistan, aldus de Amerikaanse onderzoekers. Ook zouden er elders ontmoetingen zijn geregistreerd tussen enkele kapers en mensen die bekend staan als werkzaam voor Al-Qaeda. Misschien nog het meest overtuigend zijn de eigen uitspraken van Bin Laden en andere leiders van Al-Qaeda in vraaggesprekken en in videoboodschappen. Met name de boodschap waarin verdere aanslagen werden aangekondigd is zo goed als een schuldbekentenis.

Waar komt Bin Laden vandaan?

Osama bin Laden is in 1957 geboren in Saoedi-Arabië in een gezin met zo'n 55 kinderen. Zijn eigen moeder was een Syrische. Zijn familie komt oorspronkelijk uit Jemen. Zijn vader is de oprichter van wat nu het grootste bouwbedrijf in Saoedi-Arabië is. Het bedrijf heeft in het midden van de jaren negentig zich officieel gedistantieerd van Osama: banden met een terroristenleider zijn niet bevorderlijk voor zaken. Saoedi-Arabië heeft hem de Saoedische nationaliteit ontnomen.

Wat zijn Bin Ladens uitgangspunten en waar komen deze uit voort?

Bin Laden komt uit een zeer gelovig milieu in een land waar het wahabisme, een zeer strikte sekte van de sunnitische islam, de enige toegestane geloofsrichting is. Zelf is hij een zeer extreme richting van de sunnitische islam opgegaan, die van het jihadisme – de idee van de plicht van een gewelddadige heilige oorlog – toen hij als student werktuigbouwkunde aan de universiteit van Jeddah onder de invloed raakte van de Palestijn Abdullah Azzam. Deze heeft, zelf weer voortbouwend op ideeën van bijvoorbeeld de 13de-eeuwse islamitische geleerde Ibn Taymiyya, hem ingeprent dat als de vijand een islamitisch land binnenvalt, het een individuele plicht wordt van iedere moslim om daartegen ten strijde te trekken. Toen het ongelovige sovjetleger in 1979 het islamitische Afghanistan bezette, haastten zowel Azzam als Bin Laden zich dus naar het gebied om de Afghaanse mujahedeen bij te staan in hun heilige oorlog. Nog erger voor Bin Laden was in 1990 (Azzam was toen al dood) de stationering van Amerikaanse troepen in Saoedi-Arabië, immers het hartland van de islam waar zich de heiligste islamitische plaatsen bevinden. In verscheidene verklaringen in de jaren negentig roept Bin Laden de moslims op de Amerikanen om die reden te doden, waar zij zich ook bevinden. Bin Laden steunt ook de strijd van de Tsjetsjenen tegen de Russen en die van de inwoners van Kashmir tegen de even ongelovige Indiërs. Bijna even grote prioriteit heeft voor Bin Laden de strijd tegen de hypocrieten, namaakmoslims, die alle islamitische landen regeren, en voor een zuiver islamitisch bestuur waar God en niet de mens de wet uitmaakt. Het westen als zodanig is in principe geen doelwit.

Hoe is Bin Laden in Afghanistan terechtgekomen?

Na de sovjetinvasie van 1979 ging hij (zie boven) naar Afghanistan om daar te helpen de sovjettroepen te verjagen. In 1989, na de sovjetterugtrekking, keerde hij naar Saoedi-Arabië terug. Toen de Saoedische regering na de Iraakse inval in het buurland Koeweit, ter bescherming Amerikaanse troepen op haar grondgebied had uitgenodigd, vertrok hij woedend naar het door moslim-fundamentalisten bestuurde Soedan. In 1996 wilde het bewind in Khartoum echter toenadering zoeken tot de VS, en was Bin Laden niet meer welkom. Daarop keerde hij terug naar Afghanistan.

Wat is Al-Qaeda?

Al-Qaeda is een panislamitische organisatie, die vecht voor de `zuivere' islam in welk islamitisch land dan ook, in tegenstelling tot specifieke belangengroepen als de Palestijnse fundamentalistische organisatie Hamas, die voor de Palestijnse zaak vecht. Al-Qaeda werd in 1988/89, toen de jihad tegen de sovjettroepen in Afghanistan ten einde liep, door Bin Laden opgericht als basis voor nieuwe jihads – op dat moment nog allereerst tegen `hypocriete' regimes (zie boven) in islamitische landen. Bin Laden stond wat dit betreft onder druk van de Arabische strijders die naar Afghanistan waren gekomen om tegen de Russen te vechten, en nu met hun eigen schijnheilige regimes wilden afrekenen. Een belangrijke rol speelde daarbij de leider van de Egyptische Jihad-organisatie, Ayman Zawahiri, die zelf in 1981 de daad bij het woord had gevoegd en was betrokken bij de moord op de Egyptische president Sadat. Al-Qaeda kwam voort uit het `Jihad Service Bureau', dat Azzam (zie boven) in 1980 in de Pakistaanse grensplaats Peshawar had opgericht om de rekrutering en bevoorrading van de Arabische strijders in goede banen te leiden. Bin Laden zelf richtte indertijd een `gasthuis' voor islamitische strijders op doorreis op, dat de voorloper werd van zijn latere opleidingskampen voor terroristen.

Wie vormen de aanhang van Al-Qaeda?

De jonge islamieten die naar Afghanistan waren gegaan voor de oorlog tegen de Russen, de zogeheten `Afghanen', vormen de basis van Al-Qaeda. Nieuwe aanhang wordt vooral aangetrokken uit ontevreden islamitische jongeren in de wereld, die vaak ten koste van grote inspanning van familie en vrienden een opleiding hebben gevolgd, maar wegens de slechte economie en grote corruptie in hun land niet de baan hebben gekregen waarop zij dachten recht te hebben. Dat zie je ook terug in de arrestanten uit de onderzoeken naar achtereenvolgende Al-Qaeda-aanslagen: redelijk opgeleide islamieten uit de hele wereld. De organisatie zou in 40 tot 50 landen eigen mensen hebben of contacten met gelijkgezinde groepen.

Met welke terreurgroepen werken Al-Qaeda en Bin Laden samen?

In het kader van zijn islamitische internationale werkt Bin Laden al zeer lang nauw samen met de Egyptische Jihad (Zawahiri, zie boven) en gelijkgezinde Gama'a al-Islamiya. Met deze organisaties, plus een Pakistaanse, een Bengaalse en een Oezbeekse groep, richtte Bin Laden in 1998 het Islamitisch Front voor de Strijd tegen de Joden en Kruisvaarders op. Daarnaast zijn er min of meer losse banden met terreurgroepen als de Algerijnse Gewapende Islamitische Groep (GIA) en de eveneens Algerijnse Salafistische Groep, die thuis hun eigen strijd tegen het regime leveren, maar bijvoorbeeld in Europa hand- en spandiensten verlenen aan Bin Laden. Dergelijke samenwerking is er ook met – onder andere – de Filippijnse Abu Sayyafgroep, met radicale Tsjetsjeense en Kashmirse bevrijdingsbewegingen en Jemenitische, Libische en andere oppositiegroepen.

Welke terreurdaden tegen de VS worden aan Bin Laden toegeschreven?

Het is doorgaans zeer moeilijk precies vast te stellen wie voor welke terreurdaad verantwoordelijk is. Amerikaanse onderzoekers gaan er van uit dat Bin Ladens organisatie betrokken was bij het anti-Amerikaanse geweld in 1992-'93 in Somalië (net als Afghanistan en Saoedi-Arabië een islamitisch land), tijdens de humanitaire operatie Restore Hope van de Verenigde Naties. Ook wordt aangenomen dat hij een rol speelde in de aanslagen op Amerikaanse militaire installaties in Saoedi-Arabië in 1995 (Riad) en 1996 (Dhahran). Vervolgens zijn er de aanslagen van 1998 op de Amerikaanse ambassades in Kenia en Tanzania, de aanslag op het Amerikaanse oorlogsschip USS Cole in de haven van Aden (Jemen) in 2000 en de aanslagen van 11 september in New York en Washington. De aanslag van 1993 op het World Trade Center is, voorzover nu bekend, niet van zijn hand.

Hoe heeft de regering van de toenmalige president Bill Clinton op de aanslagen gereageerd?

Door een niet al te hartelijke medewerking van de lokale autoriteiten (in Somalië zijn er trouwens nauwelijks autoriteiten) is het onderzoek in de eerste zaken slecht opgeschoten. Om politieke redenen – Saoedi-Arabië is per slot van rekening een belangrijke bondgenoot – is ook niet te veel pressie uitgeoefend. Na de gelijktijdige aanslagen op de ambassades in Afrika was de druk om wraak te nemen zo groot dat de regering diepgaand onderzoek niet afwachtte en snel aanvallen uitvoerde op kampen van Bin Laden in Afghanistan en een fabriek in Soedan. De fabriek bleek later niets met hem te maken te hebben; de kampen stelden weinig voor. Clinton heeft daarnaast opdracht gegeven de geldstroom van en naar Bin Laden af te snijden en zijn tegoeden te bevriezen; naar in september bleek zonder enig succes.

Hoeveel mensen zijn sinds 11 september gearresteerd op verdenking van steun aan Bin Laden en/of Al-Qaeda?

In de Verenigde Staten zijn meer dan duizend mensen opgepakt op verdenking van een rol in de terreur van Bin Laden. Een `harde kern' van hen zou weigeren te praten, reden waarom in de VS stemmen opgaan om in dergelijke gevallen martelmethodes toe te staan. Ook elders in de wereld zijn honderden arrestaties verricht onder vermeende aanhangers van Bin Laden. Recentelijk zijn in Spanje acht mannen opgepakt die ervan worden verdacht een directe rol te hebben gespeeld bij de voorbereiding van de aanslagen van 11 september. Er zijn aanwijzingen dat in sommige landen (Egypte) de Amerikaanse campagne tegen terreur te baat wordt genomen om af te rekenen met de eigen oppositie.

Welke rol speelt Irak bij het terrorisme door Bin Laden?

Er zijn nauwelijks aanwijzingen dat Irak erbij betrokken is, behalve dat president Saddam Hussein zo anti-Amerikaans is dat hij als enige leider de aanslagen van 11 september als Amerika's gerechte straf heeft beoordeeld. Er zijn berichten dat Mohammed Atta (zie boven) in Praag voor de aanslagen een Iraakse diplomaat heeft ontmoet. Maar verder dan dit komen de bewijzen niet. Saddam Hussein is met zijn op zichzelf seculiere regime een voorbeeld van het type `schijnheilige' leider (zie boven) waartegen Bin Laden zo'n bezwaar maakt. Een groep haviken binnen de Amerikaanse regering pleit er niettemin voor de gelegenheid te baat te nemen om nu ook af te rekenen met Saddam Hussein, die hoe dan ook als een gevaar voor de regio geldt.

Staan er nog meer landen op de nominatie voor een Amerikaanse aanval?

Behalve Irak ook Somalië, Soedan en Jemen. In deze drie landen zouden zich ook trainingskampen of andere steunpunten van Bin Laden bevinden. Maar internationaal bestaat er zoveel bezwaar tegen uitbreiding van de aanvallen dat dit president Bush waarschijnlijk zijn coalitie zou kosten.

Is het met het terrorisme afgelopen na de eliminatie van Bin Laden?

Geenszins. Er is ten eerste zo véél terrorisme, uit allerlei bron. En bovendien: wie zijn terroristen? Veel Amerikanen, inclusief groepen binnen de regering, hebben steun geleverd aan het Noord-Ierse IRA, dat in de ogen van de Britten een volbloed terreurorganisatie is. Zie ook het Israëlisch-Palestijnse conflict: Israël beschouwt de meeste Palestijnse groepen als terreurorganisaties, terwijl de hele Arabische wereld juist Israël als terrorist ziet en de Palestijnen als slachtoffer. Maar Bin Laden is wel een uitzonderlijke persoonlijkheid, en het is aannemelijk dat na zijn eliminatie het terrorisme tot een meer middelmatig niveau terugzakt.