`PvdA, VVD sturen richting doofpot'

De bouwfraude krijgt een parlementaire enquête, de ESF-zaak wordt volgende maand `afgeraffeld'. Toch staan bij ESF grotere financiële risico's op het spel.

Na een minuut of tien lopen Saskia Noorman en Henk Kamp de zaal uit. Even bellen. Vervolgens komen uit alle hoeken van het Kamergebouw collega-Kamerleden van PvdA en VVD binnendruppelen, die zelden of nooit bij een vergadering over de ESF-kwestie zijn geweest. Oudkerk (PvdA), Smits (PvdA), Örgü (VVD), Wilders (VVD). En nog een paar. Ze zijn nodig voor de stemming. ,,Ongehoord'', roept Bert Bakker van D66. Hij beent weg. De oppositiepartijen zullen hem later volgen.

Een procedurevergadering over het tijdstip van het slotdebat in de Kamer over onjuiste besteding van honderden miljoenen uit het Europees Sociaal Fonds (ESF) liep gisteren volledig uit de hand. Coalitiegenoot D66 beschuldigde PvdA en VVD van machtspolitiek. Oppositiepartij CDA sprak van parlementaire obstructie.

PvdA en VVD vinden dat de ESF-affaire voor de kerst een politieke afronding moet krijgen. Maar er is zo weinig ruimte op de agenda dat er dan maar tijd is voor een relatief kort debat, van een uur of vier. D66 en de oppositie vinden ook dat vragen, die nog recentelijk zijn gesteld (over onder meer 200 miljoen gulden aan ESF-geld die `verdwenen' is) niet goed kunnen worden beantwoord als het debat volgende week al is.

Maar de PvdA meent dat de ESF-kwestie nu wel genoeg is uitgemolken. Kamerlid Jet Bussemaker: ,,We hebben onderzoek laten doen, vragen gesteld, nog een keer vragen gesteld, een hoorzitting gehouden, aanvullende informatie gevraagd. En het CDA kwam dinsdag weer met drie nieuwe vragen. Nu is toch echt het moment van het debat aangebroken.''

VVD'er Henk Kamp noemt het optrommelen van partijgenoten tijdens de procedurevergadering – waarbij niet de Kamerzetels van partijen worden geteld, maar het aantal aanwezige leden – redelijk. ,,Dat deed recht aan de omvang de fracties.''

Kamp vindt het wel zo ,,politiek correct'' om het debat nu snel te houden. Als het pas eind januari of later wordt gehouden is dat aan begin van de campagne. PvdA-lijsttrekker Ad Melkert, als minister van Sociale Zaken verantwoordelijk voor de bestedingen van ESF-geld tussen 1994 en 1998, kan tijdens het debat onder vuur komen te liggen. De VVD, de grote electorale concurrent van de PvdA, wil ESF in de campagne niet gebruiken. ,,Die dingen moeten we een beetje gescheiden houden'', aldus Kamp.

Dit soort opmerkingen brengt D66 en de oppositie op vergelijkingen over de ESF-zaak en de bouwfraude. Bakker zei gisteren dat het in het parlement ,,ruikt naar een politieke deal'' tussen VVD en PvdA. De liberalen zouden mild oordelen over ESF, de PvdA pakt Korthals niet al te hard aan bij de bouwfraude. Verburg (CDA): ,,Over een mogelijke parlementaire enquête naar bouwfraude is alleen gisteren al 6,5 uur vergaderd. Het ESF-probleem loopt nu acht jaar en draait om veel meer geld. PvdA en VVD sturen richting de doofpot.''

ESF gaat de overheid, daar zijn alle betrokkenen het over eens, in ieder geval 71 miljoen gulden kosten. Voor dat bedrag zijn blijkens een onderzoek onjuiste declaraties ingediend in de periode 1994-1996. In de bouwfraude is er bewijs van één geval van valsheid in geschrifte: drie bedrijven geven toe dat ze bij de bouw van de Schipholspoortunnel voor 29,1 miljoen gulden gefingeerde rekeningen hebben ingediend. Aan de terugbetaling van 50 miljoen subsidie aan de staat hebben de bedrijven 20 miljoen bijgedragen.

In beide zaken zijn ook risico-analyses te maken. De Europese Commissie meent dat Nederland aan ten onrechte gedeclareerd ESF-geld in ieder geval 447 miljoen gulden moet terugbetalen voor de jaren '94-'96. Nederland bestrijdt de claim (op de 71 miljoen na) en wil in beroep gaan bij het Europees Hof van Justitie. De Europese Rekenkamer vermoedt dat de overheid op formele gronden kansen heeft. Maar de Maastrichtse hoogleraar R. Barents legt deze week in het Nederlands Tijdschrift voor Europees recht uit dat een procedure bij het Hof (waar Barents zelf werkt) nagenoeg kansloos is. ,,Misschien krijgt Nederland er nog 1 of 2 miljoen af'', zegt Barents in een toelichting. Nederland mag in zijn ogen nog blij zijn. Brussel had ook het complete ESF-bedrag dat de staat ontving, 2,5 miljard gulden, kunnen terugvorderen: zó slecht zijn de regels nageleefd.

Over de jaren na 1996 moet de financiële schade inzake ESF nog opgemaakt worden. Schattingen variëren. Kamerlid Kamp zinspeelde eerder op een tegenvaller over alle jaren van ruim 800 miljoen. Barents voorziet in zijn artikel een terugvordering van opnieuw zo'n 450 miljoen gulden, waarmee de schade voor Nederland richting een miljard gulden gaat.

Bij de bouwfraude gaan berekeningen rond die op grotere potentiële tegenvallers duiden. Ex-Kamerlid Van Gijzel kwam op een 500 miljoen á 1 miljard gulden per jaar na inzage in de schaduwboekhouding van tipgever Ad Bos, oud-technisch directeur van Koop Tjuchem. Die boekhouding maakt aannemelijk dat bedrijven elkaar stiekem vergoeden voor de kosten van hun deelname aan inschrijvingen – door de aanneemsom artificieel te verhogen.

De berekening van Van Gijzel, aldus zijn toelichting, was echter alleen op aannames gebaseerd. De Nederlandse mededingingsautoriteit (NMa) heeft in 1999, om de betekenis van Bos' papieren te duiden, een specifieke berekening gemaakt om de mogelijke schade voor de overheid van de eventuele fraude te bepalen. Die komt op zo'n 100 miljoen per jaar.

De schaduwboekhouding van Bos loopt van 1988 tot en met 1998, terwijl de prijsafspraken in de bouw voorjaar 1992 door de Europese Commissie expliciet zijn verboden. Met andere woorden: als álle onderdelen van Bos' papieren bewijsbaar zijn, kunnen het OM en de Nma volgens de eigen berekeningen vanaf 1992 maximaal 700 miljoen gulden bouwfraude bewijzen. Zelfs conservatieve schattingen van de totale ESF-tegenvaller komen hoger uit. Een ander verschil is dat bij de bouwfraude de verantwoordelijken voor de overtredingen onbekend zijn, terwijl die bij de ESF zijn geïdentificeerd: vanaf 1994 waren drie PvdA'ers minister op Sociale Zaken.

    • Tom-Jan Meeus
    • Herman Staal