Niemand weet precies wat er nu gaat gebeuren

Als Amerika zou besluiten om de oorlog ook buiten Afghanistan voort te zetten, komt de coalitie tegen het terrorisme wel heel zwaar onder druk te staan.

Wat is de relatie van landen in de regio met Al-Qaeda, de terroristische organisatie van Osama bin Laden?

Die banden kunnen religieus, ideologisch, economisch, maar ook machiavellistisch zijn. Aanzienlijke delen van vooral de Pakistaanse en Saoedische bevolking, maar ook elders in het Midden-Oosten, hebben dezelfde religieuze overtuiging als de Talibaan en staan dus sympathiek tegenover de fundamentalistische drijfveren van Al-Qaeda. Ook geldt de uitdrukking dat de vijand van de vijand een vriend is. Die overweging geldt voor de `gewone' Arabieren die in de aanslagen van Al-Qaeda op de Amerikanen een begrijpelijke wraakactie zien voor de Amerikaanse militaire steun aan Israël. Maar het is ook goed denkbaar dat een aanval op de enige supermacht ter wereld regimes van de `schurkenstaten' zoals Iran, Irak en Syrië steevast door de Amerikaanse regering worden betiteld enig leedvermaak bezorgt.

Wat voor rol spelen islamitische landen in de `strijd tegen het terrorisme'?

Religieuze zeloten zoals Bin Laden en zijn terroristen zijn de schrik voor centraal geleide regimes in het Midden-Oosten – niet voor niets worden de jihad-bewegingen en de moslimbroederschap in die landen keihard onderdrukt. In dat opzicht ontlopen de Amerikaanse, Europese en Arabische belangen elkaar niet veel. Dat er, zij het op-maat-gesneden samenwerking plaats heeft, staat wel vast. De militaire samenwerking met de islamitische landen beperkt zich vooral tot het verlenen van lippendienst.

Kunnen de VS zonder steun van andere landen deze militaire strijd winnen?

De hulp van sommige landen is voor het behalen van de overwinning onmisbaar. Afghanistan heeft geen kustlijn, dus gevechtstoestellen van vliegdekschepen hebben op zijn minst overvliegrechten nodig van omringende landen zoals Pakistan. Ook moeten reddingshelikopters relatief dichtbij de doelen zijn gestationeerd om eventueel neergeschoten of om andere redenen geparachuteerde piloten op te pikken. En wie weet komt dat ene `gouden' stukje informatie over de verblijfplaats van de gezochte terroristische kopstukken wel van een ander land.

Waarom ontpopt Groot-Brittannië zich als de grote bondgenoot van de VS?

Van `ontpoppen' is eigenlijk geen sprake: Groot-Brittannië en de Verenigde Staten hebben al sinds de Tweede Wereldoorlog een `speciale relatie' toen ze het allebei moesten opnemen tegen nazi-Duitsland. Die innige verhouding vertaalt zich in diepgaande samenwerking op politiek, economisch en militair terrein en op het gebied van de inlichtingendiensten. De Britten noemen de VS niet voor niets de cousins, de `neven.'

Overigens komt het weleens voor dat de Britten de Amerikanen moeten overhalen om in de politieke arena doortastender, gewapenderhand op te treden. Premier Margareth Thatcher bijvoorbeeld moest de vader van de huidige president Bush tijdens de Golfcrisis nog vermanend toespreken geen weke knieën te krijgen en Irak keihard aan te pakken.

Welke landen staan op de terroristische `zwarte lijst'?

In beginsel staan alle landen die terroristen steunen of onderdak bieden of anderszins behulpzaam zijn, op de zwarte lijst. Wie dat precies zijn, zeggen de Amerikanen niet, maar de landen die aan deze criteria voldoen weten dus zelf of ze wel of niet op de `zwarte lijst' staan. De opsomming die de Amerikanen in het hoofd hebben, zal niet veel verschillen van het half dozijn rogue states, de `schurkenstaten' zoals Noord-Korea, Syrië, Iran, Irak, Soedan en Libië. Volgens de definitie zou ook Saoedi-Arabië in het lijstje niet misstaan. Uit dat land vloeide veel geld naar Al-Qaeda. Ook is Saoedi-Arabië het geboorteland van Osama bin Laden en van de meerderheid van de vliegtuigkapers die op 11 september de aanslagen in New York en Washington hebben gepleegd. Ook van Jemen wordt gezegd dat veel terroristen van Al-Qaeda er zijn getraind.

Welk land is na Afghanistan `aan de beurt'?

Speculeren is lastig, maar twee landen springen in het oog: Somalië en Irak. Het Amerikaanse ministerie van Defensie denkt nog met het schaamrood op de kaken terug aan oktober 1993 toen Somalische strijders van warlord Mohammed Farrah Aideed een Amerikaanse elite-eenheid in het nauw bracht. Achttien Amerikaanse commando's sneuvelden daarbij. Men zegt dat de Somalische krijgers militaire training hadden gekregen van Al-Qaeda. Somalië verschilt wat betreft de anarchistische bestuurlijke status quo, niet zoveel van Afghanistan.

Met Irak hebben de Amerikanen sinds de Golfoorlog nog een grote rekening te vereffenen. Immers, de Iraakse president Saddam Hussein is niet verslagen en zit nog steeds in het zadel. Iedere dag dat hij de Verenigde Naties wederom inspecties van verdachte wapenlaboratoria weet te ontzeggen, trekt hij een lange neus naar de VN en de VS. Ook een aantal Golfstaten heeft allang genoeg van de Iraakse dreiging aan de noordzijde van het Arabische schiereiland.

Hoe groot is de kans dat de VS ook daadwerkelijk Irak zullen aanvallen?

Dit soort vragen moeten altijd worden beantwoord met fifty-fifty, namelijk: wel of niet. De afweging is uiterst complex. Tegen de Talibaan en Al-Qaeda was nog betrekkelijk eenvoudig een grote coalitie te smeden, maar zelfs die was wankel. De `haviken' in de regering Bush, zoals onderminister van Defensie Paul Wolfowitz, hebben er intussen geen twijfel over laten bestaan dat ze eindelijk met het regime van Saddam Hussein willen afrekenen. Er zijn al aanvalsplannen opgesteld. Volgens een daarvan zouden Amerikaanse troepen de zuidelijke olievelden moeten bezetten. Met de opbrengst van de olie zou een opstandelingenleger moeten worden gefinancierd, dat moet bestaan uit Koerden, sji'ieten en andere Iraakse oppositiegroeperingen. Een aanval op Irak zal op tegenstand stuiten van Arabische landen die een terugslag van de `Arabische straat' vrezen. Ook China, Rusland en Frankrijk zijn huiverig voor een Desert Storm II, doordat ze grote economische belangen in het olierijke Irak hebben.

Wat kost de oorlog?

Lastige vraag. Het Britse ministerie van Defensie heeft geraamd volgend jaar 500 miljoen pond tekort te komen door de acties in Afghanistan. En de New York Times meldde dat operatie Enduring Freedom de Amerikaanse belastingbetaler ongeveer een miljard dollar per maand kost.

Maar de foutenmarge daarvan is nogal groot. Zo zou je kunnen zeggen dat alle salarissen van het militaire personeel, de bommen en de vliegtuigen allemaal al begroot waren. Aan het begin van de campagne kocht het Pentagon meteen voor bijna twee miljard dollar aan vliegtuigbrandstof in. Begin oktober lanceerden de VS een communicatiesatelliet met een geschatte waarde van een miljard. Die kunstmaan was echter vroeg of laat, ook zonder `Afghanistan', wel afgeschoten. Kostenposten komen ook vaak niet overeen met wat ze lijken. Veel van de `domme' bommen die door de B-52's zijn afgegooid bijvoorbeeld, naderden waarschijnlijk al hun maximale houdbaarheidsdatum. Als ze niet boven Afghanistan waren afgegooid, hadden de explosieven moeten worden uitgestoomd. Dat is duurder dan ze uit een vliegtuig gooien. Materiële verliezen zijn er tot op heden niet veel geweest, behalve dan wat helikopters en robottoestellen. De kosten daarvan zijn vooralsnog te overzien.

    • Menno Steketee