`Klonen wordt wellicht overbodig'

Vandaag behandelt het Europees Parlement een rapport over nieuwe medische technologieën. Het rapport is veel strenger dan de Nederlandse embryowet.

De Italiaanse Europarlementariër Francesco Fiori is tegen het klonen van mensen. Hij maakt daarbij geen onderscheid tussen reproductief klonen (met het doel kinderen op de wereld te zetten) en therapeutisch klonen (met het doel geschikte stamcellen te verkrijgen). Een verbod op beide is volgens hem ,,de meest doeltreffende en geloofwaardige manier om het klonen van mensen te bestrijden''.

Veel wetenschappers wijzen reproductief klonen af, maar willen de mogelijkheid van therapeutisch klonen niet uisluiten. Fiori acht therapeutisch klonen echter ethisch omstreden wegens de grote risico's voor de vrouw. Er zijn voor het klonen zo veel eitjes nodig dat vele vrouwen een onprettige hormoonbehandeling zullen moeten ondergaan om er voldoende in handen te krijgen.

Wat Fiori betreft mogen er geen embryo's speciaal worden gemaakt voor onderzoek of voor het oogsten van embryonale stamcellen. Het winnen van stamcellen uit zogeheten restembryo's, die overschieten bij reageerbuisbevruchtingen, kan nog wel door de beugel.

De aanbevelingen van Fiori hebben geen wetgevende kracht, maar zijn een poging de Europese lidstaten hun wetgeving te laten harmoniseren. De regelgeving ten aanzien van onderzoek aan menselijke embryo's en embryonale stamcellen verschilt namelijk behoorlijk in Europa. In Groot-Brittannië is therapeutisch klonen toegestaan. Zweden en Finland zijn ook heel liberaal ten aanzien van embryonaal stamcelonderzoek. De Nederlandse embryowet, die vorige maand door de Tweede Kamer werd aangenomen, staat voorlopig alleen het gebruik van restembryo's toe, maar laat op termijn ruimte voor het speciaal creëren van embryo's voor stamcelonderzoek – als het nut van embryonale stamcellen voor de genezing van ziekten zich heeft bewezen. In Duitsland en Frankrijk is zelfs het importeren van bestaande embryonale stamcellijnen verboden.

Dr. Christine Mummery, stamcelonderzoeker bij het Hubrechtlaboratorium voor ontwikkelingsbiologie in Utrecht ziet ,,nog niet zo snel gebeuren dat we in Europa op één lijn komen.'' Mummery en haar collega's waren ,,heel tevreden'' met de Nederlandse wetgeving en zijn dus ,,per definitie minder blij met dit meer restrictieve Europese voorstel''.

Onderzoekers als Mummery zien in stamceltherapie een mogelijkheid om ernstige ziektes als Parkinson, suikerziekte en hart- en vaatziekten te genezen, door uit de stamcellen nieuwe lichaamcellen op te kweken die de patiënt kunnen genezen. Onderzoekers werken daarbij graag met embryonale stamcellen omdat die bij toevoeging van bepaalde groeistoffen relatief makkelijk specialiseren tot het gewenste celtype, bijvoorbeeld hersencellen of hartspiercellen.

De politieke steun voor embryo-onderzoek neemt internationaal echter af. Dat bleek deze week nog toen het Amerikaanse bedrijf Advanced Cell Technology bekend maakte dat het voor het eerst menselijke embryo's had gekloond. President Bush veroordeelde het experiment als `moreel verkeerd' en het Huis van Afgevaardigden stemde in augustus al voor een wet die alle vormen van mensen klonen verbiedt (de wet moet de Senaat nog passeren). Fiori voelt er veel voor om in Europa dezelfde lijn te volgen.

Mummery: ,,Een verbod op therapeutisch klonen zou op dit moment ons stamcelonderzoek sec niet belemmeren. Wij werken immers met reeds bestaande embryonale stamcellen die ik importeerde uit Australië.'' Maar er ontstaat een dilemma als de behandeling met embryonale stamcellen over een aantal jaren routinematig wordt toegepast, waarschuwt Mummery. ,,Je hebt dan de keuze: òf stamcellen produceren met cellen van de patiënt zelf via therapeutisch klonen óf bestaande stamcellen gebruiken waarbij de weefselkenmerken zo goed mogelijk bij de patiënt aansluiten. In dat laatste geval zal de patiënt zijn leven lang afstotingsremmende medicijnen moeten slikken. Dat gebeurt ook al bij patiënten die bijvoorbeeld een niertransplantatie hebben ondergaan, maar dat is nu relatief een kleine groep.

,,Als straks bijvoorbeeld alle suikerpatiënten met stamcellen behandeld worden, zullen ook zij afstotingsremmende middelen moeten slikken. Die middelen hebben ernstige bijwerkingen. Als al deze patiënten tumoren krijgen van deze behandeling, komt de overweging om stamcellen via therapeutisch klonen te produceren weer in beeld. Die moet je dus niet op voorhand uitsluiten.''

Maar misschien blijkt therapeutisch klonen na drie tot vijf jaar onderzoek helemaal niet nodig, geeft Mummery aan. ,,Klonen is op dit moment nog de enige methode waarmee we een volwassen cel kunnen `reprogrammeren' zodat er daaruit weer cellen ontstaan die alle kanten van de ontwikkeling op kunnen. Maar we werken er hard aan om de factoren te identificeren die deze reprogrammering in de eicel bewerkstelligen. Misschien kunnen we in de toekomst hetzelfde trucje uithalen door bijvoorbeeld stoffen uit een kikkerei aan een volwassen cel toe te voegen. Dan is klonen overbodig.''

Fiori spreekt in het rapport zijn ,,onvoorwaardelijke steun'' uit voor het werk met volwassen stamcellen. Mummery ziet dat niet als een volwaardig alternatief. ,,Uit proeven blijkt dat volwassen stamcellen in muizen tot vele celtypes kunnen specialiseren. Maar extrapolatie van deze veelbelovende resultaten naar de mens is heel moeilijk gebleken. Daarbij komt dat menselijke stamcellen niet zo makkelijk zijn te kweken. Stamcellen die uit het beenmerg worden geïsoleerd, gaan pas na drie tot zes maanden groeien. Bij ernstige gevallen is de patiënt dan al overleden.''

De Europese Unie mag dan niet de macht hebben om de lidstaten wetgeving op te leggen, via de Europese onderzoeksfinanciering kan het aan onderzoekers wel degelijk restricties opgeleggen. In het voorjaar presenteert de Europese Unie het Zesde Kaderprogramma (2002-2006), een plan voor vier jaar communautaire onderzoeksfinanciering. Onduidelijk is nog hoe de aanbevelingen van Fiori hierin zullen doorwerken. Mummery maakt zich enige zorgen. ,,Ons onderzoek komt op dit moment wel voor Europese subsidie in aanmerking, omdat wij werken met bestaande stamcellijnen. Maar wat gebeurt er als wij zelf stamcellen uit embryo's gaan isoleren?''