Keelzangers en een dood paard in Open Ateliers

Zestig nieuwe talenten in de beeldende kunst presenteren zich dit weekeinde op de Open Ateliers in de Amsterdamse Rijksakademie. Ze willen aandacht, en zetten daar grootse theatrale effecten bij in.

In een van de ateliers in de stallen van de Rijksakademie ligt een paard. Een dood paard. Het ligt met z'n benen omhoog, twee van de kleien benen zijn gebroken, een is gespalkt, de ander met zwaar geurende lijm aan het lijf vastgelijmd. Het beest is onmogelijk te missen: het ligt recht voor de ingang van het atelier van Dieuwke Spaans. Om haar tekeningen te bekijken moet de toeschouwer over de paardenkop heen.

Het paard is tekenend voor deze aflevering van de Open Ateliers, waarop zo'n zestig kunstenaars zich vanaf morgen op de Amsterdamse Rijksakademie presenteren. Spaans is al enigszins bekend door haar grote, kaal-surrealistische tekeningen, waarvoor ze al eens de Koninklijke Subsidie won. Maar tekeningen, schilderkunst, daar lok je geen mensen meer mee, zelfs niet als je daarvoor glanzende landschappen of kwijlende herders inzet. De aanstormende talenten willen graag aandacht en laten daartoe geen middel onbeproefd. En dus legt een tekenaar als Spaans een dood paard in haar deur, en stap je in de overige ateliers van de ene theatrale duisternis naar het volgende lonkende licht.

Die effecten worden, opvallend genoeg, vooral ingezet door de kunstenaars die al naam hebben gemaakt blijkbaar heeft de kunstwereld behoefte aan zulk werk. Dat is niet onbegrijpelijk. Het is artistiek theater, dat de kunstenaar de gelegenheid biedt wat wereld naar zijn hand te zetten, en als het werkt hoeft de toeschouwer zich niet te vervelen.

Maar soms laten kunstenaars zich wel erg gemakkelijk verleiden tot de rol van hofnar. De Nederlander Jasper van den Brink, die vorig jaar al een vliegtuigje boven het strand liet vliegen met de tekst `Dikke mensen mag je niet plagen', zette nu aan het Akademie-water een gezellig hutje neer. Er is koffie, er staat een bank. Als je daarop neerploft ploppen er uit het water sinaasappels naar boven `Oranje boven'. En inderdaad, dat is net zo melig als het klinkt.

Dan liever het werk van de Japanse Chikako Watanabe. Zij beviel op 4 september van haar eerste kind, en toont in een reeks van stripachtige tekeningen de parafernalia van de zwangerschap een pluche zeehond, de Ohra-zwangerschapsbox. Op een klein scherm is ook de bevalling zelf te zien. Watanabe die kronkelt op haar bed, knielt in het bevallingsbad. De geboorte zelf wordt de toeschouwer bespaard, terecht want die zou hebben gedetoneerd met de rest van deze melancholieke, serene installatie.

Zeker zo goed is de korte video Trembling Time van de Israëlische Yael Bartana. Haar idee is op het eerste gezicht uitgekauwd: vanaf een viaduct filmde ze, in het donker, auto's op een snelweg. Dat het toch werkt komt doordat Bartana haar wereld goed beheerst: ze laat de auto's versnellen en vertragen, samenklonteren tot een lange, trage stroom van lonkende monsters. Op een gegeven moment staan alle auto's stil en stappen de bestuurders uit. Het doet wat denken aan de videoclip-klassieker Everybody Hurts van REM, maar Trembling Time is kaler, abstracter, en zeker zo ingrijpend.

In de geest van de lonkende kunstenaar komt het theatraalste werk op deze Open Ateliers van Jennifer Tee, de bekendste Rijksakademie-studente, die op dit moment een solo heeft in Het Domein in Sittard. Ze zette haar atelier vol chinoiserieën bakjes dropwater, Chinese poppetjes, vogels op rijstpapier en een lage, gesloten tent waar muziek uit klinkt. Zelf zit Tee in een doek tegen de muur, op drie meter hoogte. Vanuit die positie trekt ze de tent langzaam omhoog, en voilà: daar verschijnen drie Mongoolse keelzangers met traditionele instrumenten. Het is een mooi gezicht, vooral doordat Tee als een mephisto met staartjes de tent vanaf de muur blijft ronddraaien en langzaam weer over de hoofden van de zangers laat zakken. De kunstenaar die wikt en beschikt over de zichtbaarheid in de wereld. Alleen werkte die wereld op de openingsperformance niet mee: nadat Tee de tent had laten zakken werden de Mongolen geacht te stoppen, maar ze speelden door. Vanaf haar muur riep Tee nog wat bedremmeld ,,Stop!'' tegen de tent, maar het mocht niet baten. De werkelijkheid blijft weerbarstig, Tee had het niet beter kunnen tonen.

Open Ateliers. Rijksakademie van Beeldende Kunsten, Sarphatistraat 470, Amsterdam. 30/11, 1 en 2/12. Open 12-19u. Inl. www.rijksakademie.nl

    • Hans den Hartog Jager