Dochters der Maenaden

Eeuwenlang hadden vrouwen niets te vertellen in de wijnwereld. Maar de laatste decennia winnen ze terrein: als wijnmaker, als wijnschrijver, als pr-manager en gewoon, als wijnliefhebber.

Met een houweel en een tractor bewerkt Marlène Soria de keiharde bodem van haar wijngaard in de Languedoc. Marlène is een fenomeen: met een oude auto, wat gereedschap en de nodige levensmiddelen vertrok zij zo'n tien jaar geleden naar een oude, verlaten wijngaard in Zuid-Frankrijk met het doel daar weer mooie wijnen te gaan maken. Het huis was een puinhoop, ver weg van de bewoonde wereld en Marlène doet al het werk in haar eentje. Inmiddels zijn de wijnen van haar Domaine Peyre-Rose legendarisch onder de liefhebbers.

Vrouwen in de wijn lijken nieuw, maar zijn dat allerminst. Vermoedelijk zijn het vrouwen geweest die zo'n achtduizend jaar geleden het proces van wijn maken ontdekten. Zij waren het die in de laat-neolithische periode bessen, fruit en paddestoelen verzamelden, terwijl de mannen op jacht gingen. Eens heeft zo'n schaal met druiven te lang in de zon gestaan en zijn de sappen gaan gisten. Het onschuldige sap veranderde in een alcoholische drank: wijn. De niets vermoedende huisvrouw dronk en at van de gistende massa en viel waarschijnlijk de eerste dronkenschap in de geschiedenis naast haar kookpotten in zwijm.

Onmiddellijk na de ontdekking van de wonderbare metamorfose van het sap werd het beheer van de druiven aan de vrouw ontnomen. Wijn werd een mannenzaak en kwam gedurende millennia in handen van priesters, koningen en hun gevolg. Merkwaardig genoeg had de Griekse wijngod Dionysos wel vrouwen in zijn gevolg: de geduchte Maenaden, die in een heilige trance de wijn dronken en dan slangen, panters en andere wilde dieren verscheurden. Deze vrouwen vormden de belichaming van de angst voor de gevolgen van dronkenschap. Geen wonder dat, met deze mythologische beelden in hun achterhoofd, de Griekse en Romeinse mannen fel gekant waren tegen het gebruik van wijn door vrouwen, want het zou ze maar geil en wild maken en tuk op avontuurtjes met andere mannen. Een Romeinse echtgenoot mocht in de oude wetgeving (ca. 500-200 v.Chr.) zijn vrouw doden als hij haar betrapte op wijngebruik; was hij mild gestemd, dan mocht hij altijd nog stante pede van haar scheiden.

Hoe hardnekkig de wijnwereld gedurende de daarop volgende eeuwen een mannenzaak is gebleven, blijkt wel uit het feit dat vrouwen pas in de laatste decennia een plaats hebben weten te veroveren in de wijnwereld: als wijnmakers, als public relations managers, als wijnschrijvers en als volwaardige tafelgenoten die ook van de port, de whisky en de cognac mogen meegenieten.

Grofweg kan het huidige werk van vrouwen in de wijn in twee activiteiten worden gesplitst: zij die echt zelf wijn maken en/of het meebeslissen over het vinificatieproces, en zij die zorgen voor de verspreiding van de wijn, alleen of als partner naast hun man, die de wijn maakt.

Toch waren er ook in de 19de eeuw al wijnvrouwen, de beroemde `weduwen'. Ontviel de man/wijnmaker op jonge leeftijd aan de vrouw, dan gebeurde het nogal eens dat de krachtdadige types onder hen het bedrijf voortzetten. Het beroemdste voorbeeld is de weduwe Clicquot-Ponsardin van het naar haar genoemde champagnehuis Veuve Clicquot. Zij zette niet alleen het bedrijf voort, maar bracht ook revolutionaire verbeteringen aan in de bereiding van champagne. Ook in de afgelopen eeuw hebben weduwen van diverse beroemde châteaux een stempel op het bedrijf gedrukt: beroemde dames zijn onder anderen Mme de Lencquesaing, `La Générale', van Château Pichon Longueville Comtesse de Lalande, een formidabele dame die nog steeds deze Deuxième Cru uit de Bordeaux runt, en `La Baronne' Philippine de Rothschild van de Premier Cru Château Mouton-Rothschild. De eveneens adellijke Comtesse de Bournazel beheert al sinds het begin van de jaren tachtig het voorname Sauternes-domein Château de Malle.

Sinds begin jaren negentig treden voor het eerst vrouwen naar voren die uit zichzelf het vak van wijnmaker kiezen: zij volgen een opleiding om de fijne kneepjes van het vak te leren, of ze worden opgeleid door hun vader. Veel furore maakte de Duitse Sibylle Kuntz, bijgenaamd `Die Hexe von der Mosel', een zwartharige, felle vrouw. Zij verkocht aandelen van duizend Deutschmark aan vrienden en belangstellenden en verzamelde zo kapitaal om een wijngaard met toebehoren te kopen. Haar wijnen werden al snel bekend en bekroond, mede door hun zuivere structuur en strakke, droge stijl. De Rieslings van Kuntz zetten het beeld van `liebliche', weeë Moezelwijnen op hun kop en dienen velen tot voorbeeld. Kuntz was echter ook een van de eerste vrouwen die perfect begrepen dat public relations bijna even belangrijk zijn als een goed product. Wie haar stand bezoekt op een wijnbeurs, ziet achter mevrouw Kuntz en haar wijnen een groot portret van `die Schwarze' hangen.

In het zeer traditionele Bordeaux werd, eveneens in de jaren tachtig, `Les Aliénor' opgericht, een groep van twaalf vrouwen, die óf zelf wijn maken óf de verkoop doen van de wijn die hun mannen maken. De naam ontlenen ze aan Aliénor, de legendarische twaalfde-eeuwse koningin van Aquitaine en Engeland en een van de eersten die de wijnbouw rond Bordeaux stimuleerden. De twaalf dames één uit elke appellation hebben de handen ineengeslagen om met meer kapitaal de producten van hun châteaux in de markt te zetten.

Nog een mooi voorbeeld van een vrouw die geslaagd is in het `kelderwerk' is Gina Gallo, derde generatie van het Californische E. & J. Gallo imperium, die nog voor ze dertig is al beladen is met trofeeën, al mag ze zich in wijngaard en kelder nog niet geheel aan grootvader Ernest Gallo's ijzeren greep ontworstelen en haar eigen keuze van wijnen op de markt brengen. Californië telt nog een andere `grande dame' in de wijn: de 83-jarige Margit Biever-Mondavi, vrouw van Robert Mondavi, de man die een van Californië's grootste wijnhuizen, Mondavi N.V., op de wereldkaart heeft gezet. Margit is Zwitserse van huis uit en haar Europese komaf heeft aan het bedrijf, aan de wijnen en aan het recentelijk door haar opgezette centrum voor wijn, culinaria en kunst `Copia' een onamerikaanse allure gegeven. Een dergelijk initiatief vind je alleen ook bij barones Philippine de Rothschild, die in het Château Mouton-Rothschild een unieke kunstverzameling met als thema `wijn' heeft opgezet, die soms te bezichtigen is.

Kortom, na achtduizend jaar is de cyclus rond: de vrouw is terug bij de wijn, en geen priester of koning of dominante mannenkongsi haalt haar nog van die plek weg.

    • Lucette M. Faber