Wat mag er eigenlijk op de computer van de baas?

Hoe ver mag een werknemer eigenlijk gaan bij het privé-gebruik van de bedrijfscomputer? Speciale regelgeving is er niet. Het ontbreken van een gedragscode kan leiden tot computermisbruik door personeel en werkgever. Mag harde porno op de computer van de baas?

De computer is net zo onmisbaar geworden als de koffiemachine: iedereen die werkt maakt er in meer of mindere mate gebruik van. Het kan niet op: toegang tot internet, snel e-mailverkeer en geavanceerde softwareprogramma's maken werken in de informatie-economie zo efficiënt mogelijk. Maar er is een schaduwzijde: computermisbruik door personeel en baas, zoals werknemers die harde porno downloaden op de bedrijfscomputer en werkgevers die via anti-RSI-software heimelijk de gemaakte aanslagen per uur kunnen controleren. ,,Ronduit smerig'', vindt DSM-advocate H. Beaumont de harde porno die drie ontslagen medewerkers van DSM in hun persoonlijke bestanden hadden staan. In de bestanden werden 352 seksfiles aangetroffen plus een aantal gegevens van privé-aard, zoals informatie van de dartclub en een eigen uitzendbureautje. De drie werden begin oktober op staande voet ontslagen wegens oneigenlijk gebruik van de bedrijfscomputer. Terecht, vindt DSM-woordvoerder Gerard van der Zanden. ,,Door dit soort gedrag wordt het bedrijfssysteem onnodig belast en kunnen er bovendien virussen binnenkomen die het netwerk beschadigen. Deze mensen hebben bepaalde functies en die moeten naar behoren worden uitgevoerd.'' En dat kan niet als er naar vieze plaatjes wordt gekeken of als e-mail van de dartclub wordt gelezen? ,,In sommige gevallen heeft het werk er wel onder geleden, ja'', vindt Van der Zanden.

De drie werknemers vechten hun ontslag aan bij de rechter. Zij hadden niet eens toegang tot internet, zegt hun advocaat Lie. Ze logden in met hun persoonlijke password op een van de vier computers die zij deelden met zeventig collega's. Zo kregen zij toegang tot het interne intranet en een e-mailprogramma. Advocaat Lie: ,,De pornofiles die in hun bestanden staan, hebben ze per e-mail ontvangen en niet zelf van internet geplukt. Deze e-mails kregen zij van derden, zelfs van een leidinggevende collega. In een fabriekshal met zeventig mannen heerst een macho-cultuur. Het is niet vreemd dat daar wel eens vieze plaatjes worden rondgemaild.''

Bij een beoordelingsronde in juli werden de drie werknemers goed beoordeeld. Maar zij waren niet of slecht op de hoogte van de regels binnen het bedrijf over het computergebruik. Advocaat Lie: ,,In de CAO van DSM staat hier niets specifieks over. In 1999 heeft DSM een stukje over computergebruik gepubliceerd in het bedrijfsblad (dat wordt uitgedeeld bij de toegangspoort, er is dus geen garantie dat iedereen daar kennis van neemt). Het schijnt dat er ook iets over het onderwerp te vinden is op het intranet van DSM, maar dat is allemaal niet zo helder. Mijn cliënten waren zich van geen kwaad bewust en zijn onevenredig zwaar gestraft.''

Hoe ver mag een werknemer gaan bij het privé-gebruik van de bedrijfscomputer? ,,Speciale regelgeving over computergebruik en -misbruik is er niet, in rechtszaken moet worden teruggegrepen op grondwettelijke bepalingen'', zegt Remco Verkerke, arbeidsjurist en columnist bij het blad Personeelsbeleid: ,,Als er in een bedrijf niets op papier staat over het gebruik van de computerfaciliteiten, dan zal de rechter oordelen dat een werknemer bescheiden gebruik mag maken van de

bedrijfscomputer voor privé-doeleinden.''

Maar wat is bescheiden? Wie bepaalt de grens? Veel bedrijven nemen het `morele verantwoordelijkheidsgevoel' van de werknemers als uitgangspunt. Ook Bart Rijwart, secretaris informatiebeleid bij VNO-NCW, vindt dat een werknemer gewoon ,,niets moet doen op de computer wat hij ook niet zou doen wanneer zijn baas over z'n schouder meekijkt''. Toch kan een bedrijf er niet helemaal op vertrouwen dat dat goed gaat. Rijwart: ,,Bij DSM is flagrant misbruik gemaakt van het bedrijfssysteem, je wilt als bedrijf toch geen vrijplaats worden voor allerlei rottigheid? Bedrijven moeten voorzichtigheid betrachten, foute websites blokkeren, niet iedereen toegang verlenen tot internet. En natuurlijk mogen ze controles uitvoeren om te kijken of ze geen schade oplopen.''

En de werkgevers dan? Ook zij kunnen, op z'n Big Brothers, misbruik maken van de mogelijkheden die de computer biedt. Stiekem te veel controleren, bijvoorbeeld. Mag een baas de e-mails van zijn personeel lezen? Mag een baas het doen en laten van zijn werknemers volgen, bijvoorbeeld via anti-RSI-software, die precies aangeeft hoeveel tijd iemand achter zijn computer zit en hoeveel aanslagen er per uur worden gemaakt? Is de privacy van werknemers die werken met een computer wel voldoende beschermd?

,,Zolang er duidelijke afspraken zijn gemaakt wel'', zegt Gert Onne van de Klashorst, woordvoerder van het College Bescherming Persoonsgegevens (voorheen De Registratiekamer). ,,Anti-RSI-software en dergelijke computerprogramma's kunnen natuurlijk worden misbruikt om heimelijk gegevens over een personeelslid te verzamelen. We noemen anti-RSI-software daarom een `personeelsvolgsysteem'. Wil een bedrijf daar gebruik van maken, dan moet er eerst overleg worden gepleegd met de Ondernemingsraad en vervolgens afspraken worden gemaakt. Het College geeft hiervoor een speciale checklist uit voor de OR.''

Sinds 1 september jl. is een nieuwe Wet Bescherming Persoonsgegevens (WBP) van kracht geworden. Hierin is e-mail gelijkgetrokken met de ouderwetse post: het briefgeheim geldt nu dus ook voor elektronische post. Van de Klashorst: ,,Maar hoe ver wil je daarin gaan als bedrijf? Bij ons wordt de post altijd opengemaakt, als een soort service. Daar heeft niemand problemen mee. De grote lijn is belangrijk: wat wil je samen? Afspraken zijn onontbeerlijk. Je kunt als bedrijf wel `eigen verantwoordelijkheid' verwachten, maar zonder afspraken komt daar weinig van terecht.''

En als die afspraken er eenmaal zijn, wat kunnen werknemers dan doen wanneer ze de zaak niet vertrouwen? Van de Klashorst: ,,Een netwerksysteembeheerder heeft een vertrouwensfunctie binnen een bedrijf. Zodra er bij het personeel wantrouwen ontstaat, is dat reden tot klagen. Bij de OR of bij de vakbonden.''

FNV Bondgenoten heeft acht maanden geleden een protocol ontwikkeld dat kan worden gebruikt als leidraad voor een gedragscode voor computergebruik op het werk. Het protocol stelt: werknemers zijn gerechtigd e-mail en internet voor niet-zakelijk verkeer te gebruiken, mits dat niet storend is voor hun dagelijkse bezigheden en mits dat niet van dreigende, seksueel intimiderende, racistische of pornografische aard is. Het protocol stelt verder dat werkgevers, op hun beurt, de inhoud van persoonlijke en zakelijke mails niet zullen lezen en ook geen persoonsgegevens zullen registreren over het computergebruik van de werknemers. Zo zijn werknemers en werkgevers beschermd. De eerste oplage van het protocol (1.000) is al op.

Ans van Uffelen, bestuurder bij FNV Bondgenoten: ,,Het is belangrijk dat op papier staat welk computergebruik wel en niet geoorloofd is, dan weet iedereen waar hij aan toe is. Het controleren van werknemers moet zorgvuldig gebeuren. Het bedrijf moet bij de werknemer kenbaar maken dat het een controle uitvoert, ook moet dit éénmalig bij de OR worden aangemeld. Privé-gebruik van de bedrijfscomputer is niet zozeer het punt, zolang de werkzaamheden daar niet onder lijden. Het gaat meer om beledigende zaken die in de bedrijfsbestanden worden opgeslagen, zoals pornografisch en racistisch materiaal.''

Om misbruik van de bedrijfscomputer van werknemer en werkgever te voorkomen, zullen bedrijven en ondernemingsraden een transparante gedragscode moeten eisen. Te meer omdat in de nabije toekomst de computer een nog groter stempel zal zetten op de werkzaamheden.

Over drie weken doet de rechter uitspraak in de DSM-zaak. Harde porno of geen harde porno op de bedrijfscomputer? Advocaat Lie is optimistisch dat zijn cliënten het gelijk aan hun kant krijgen: ,,Als iemand niet duidelijk is gewaarschuwd voor ongeoorloofd computergebruik en het werk waarvoor hij is aangenomen is verder in orde, dan zie ik niet in op welke gronden je iemand zomaar kunt ontslaan. Ik vind dat bedrijven voortaan glasheldere regels moeten hanteren over het computergebruik op het werk. Bijvoorbeeld door er melding van te maken in een aanhangsel van de arbeidsovereenkomst. Of door op het beeldscherm van de computer een waarschuwing te laten verschijnen: `Pas op, bij oneigenlijk gebruik kunnen disciplinaire maatregelen worden genomen'. Dan is dat voor alle partijen duidelijk.''

    • Annemieke van Twuijver