Meer hooi op de vork

Het zit in de lucht. De eerste stap naar de volgende fase in de oorlog is gezet: de afrekening met Saddam Hussein, althans een nieuwe poging daartoe. De klassieke zenuwenoorlog, War of Nerves, is heropend, met de eis om de inspecteurs van de Verenigde Naties weer toe te laten ,,of anders'', zoals president Bush zei. Of anders wat? ,,Dat zal hij dan zelf wel merken.'' Het is een dreigement dat grenst aan een ultimatum. De partijen worden voorbereid op het ogenblik dat geen uitstel meer mogelijk is, de weg terug afgesloten.

Zo ver is het nog niet, maar dit nieuwe uur U komt dichterbij. Saddam doet wat van hem verwacht wordt: hij draagt bij tot het opvoeren van de spanning, hij zal de VN niet toelaten. Tot de klassieke `grensincidenten' is het nog niet gekomen. Het kan zijn dat de partijen nog aarzelen. In Amerika is fel verzet tegen deze mogelijke uitbreiding van de oorlog.

Tien jaar geleden heeft Bush sr. er een half jaar over gedaan om zijn coalitie tegen Irak te vormen, Koeweit bevrijd en vervolgens ervan afgezien de opmars naar Bagdad voort te zetten. Daarvoor had hij drie goede redenen: het eerste oorlogsdoel was bereikt; de coalitie was niet bereid verder te gaan; en aanwezigheid op langere termijn zou een zware wissel op het thuisfront trekken. En de verkiezingen naderden. Als overwinnaar in de Golfoorlog leek hij toen zeker van zijn volgende termijn. Dat hij de inmiddels aangebroken nieuwe tijd niet heeft begrepen, is een andere zaak. De strijdlust van het westen tegen Saddam was geweken, en zo heeft de dictator zich kunnen handhaven. Ook de blokkade en de bombardementen van 1998 hebben hem niet kunnen deren.

Na de aanval op Amerika blijkt het dilemma onverminderd aanwezig. Vergelijken we de verhoudingen van 1991 met die van nu. In Afganistan is, tot ieders verrassing, een groot succes behaald, maar nog geen volledig succes. De Talibaan zijn uit het grootste deel van het land verjaagd, maar we kunnen niet beweren dat daarmee rust en orde zijn teruggekeerd. In Bonn wordt aan een soort gemeenschappelijke regering voor het land gedokterd. De eerste Amerikaanse grondtroepen zijn op Afghaanse bodem. Hoe lang zullen ze daar blijven? Tot Osama bin Laden is opgespoord? Dat kan morgen zijn, maar ook met sint-juttemis. De eerste prioriteit blijft de politieke en economische reconstructie van Afghanistan. Zelfs als alle partijen in eensgezinde vredelievendheid zouden meewerken niet waarschijnlijk is het een probleem van jaren. Een groter en gevaarlijker ex-Joegoslavië in een onbevriend werelddeel.

Misschien heeft Saddam biologische wapens, en vrijwel zeker werken zijn geleerden aan een kernbom. Maar alle ervaring met de dictator wijst erop, dat hij geen zelfmoordterrorist is; integendeel, een intrigant en chicaneur met een groot talent tot overleven. Het gebruik van een wapen tot massale vernietiging zou met absolute zekerheid zijn eigen einde betekenen. Hij kan veel meer verwarring stichten door het niet te gebruiken en het pokerspel verder te spelen. Daar is hij dan ook mee bezig.

In een interview met de New York Times, afgelopen weekeinde, zegt minister Colin Powell: ,,Met alle respect voor degenen die erop uit zijn om, zoals dat wordt genoemd, Saddam te verwijderen: ik heb nog nooit een behoorlijk plan gezien. Het waren altijd losse ideeën van hier of daar. Altijd van het soort: we gaan hem bombarderen.'' Powell profileert zich verder als de realist in Washington. Het `aanpakken van Saddam' nu, na een half succes in Afghanistan, zet een veel wankeler coalitie dan die van tien jaar geleden onder veel groter druk. In Europa neemt de twijfel toe. In de Arabische wereld zien de partijen van de jihad zich op hun wenken bediend.

En het is lang niet zeker of het Amerikaanse thuisfront de gelederen gesloten zal houden als bij een dergelijke wankele operatie grote aantallen grondtroepen zouden worden ingezet. Er is geen twijfel dat de Amerikanen tot dusver in grote meerderheid achter de president staan. De strijd tegen Osama bin Laden is een nationale zaak. De critici houden zich nu nog gedeisd. De ijzervreters onder de Republikeinen nemen met hun voorgenomen volgende fase in de oorlog een groot risico. De prioriteit na Afghanistan, eventueel met Bin Laden, is het Israëlisch-Palestijnse conflict. Het beteugelen van de haat, het scheiden van de partijen, mogelijkerwijs met een neutrale troepenmacht is nu het eerste punt op de agenda. En niet Irak, Somalië, de fundamentalisten in Indonesië en wat er verder op deze overmatig ambitieuze wereldkaart van het antiterrorisme staat. Het is in het belang van het hele westen, dat dit zoveel en zo dringend mogelijk in Washington en misschien ook in Londen wordt uitgelegd.

In wezen voeren Bush en de zijnen een totale oorlog tegen het terrorisme op alle fronten, ook het binnenlandse. Het plan tot oprichting van geheime oorlogstribunalen, het oppakken en ondervragen van immigranten met een Arabische achtergrond en de verscherping van allerlei controles brengen een sfeer van overmatige radicalisering en een feitelijke aantasting van de verankerde vrijheden. In Amerika zelf is daarop felle kritiek, ook van toegewijde conservatieven als William Safire die, in een intussen vermaarde column, Bush heeft beschuldigd van het oprichten van kangaroo courts, rechtbanken die het schuldig al hebben uitgesproken vóór de zitting is begonnen. Talrijke partijgenoten schelden hem de huid vol. In Europa wordt de kritiek tot anti-Amerikanisme.

Al deze overradicalisering van de oorlog die al radicaal genoeg is, doet afbreuk aan de eigenlijke inspanning. Het doel verschuift van een grootschalige en langdurige bestrijding van het terrorisme en zijn oorzaken naar een nog omvangrijker symptoombestrijding, in de hoop dat daarmee de oorzaken vanzelf verdwijnen. Als de patiënt maar hard genoeg wordt geslagen, kan genezing niet uitblijven. De vraag, meer dan drie maanden geleden gesteld, blijft onbeantwoord. Wat wil het westen na Afghanistan en eventueel Bin Laden? Is er een plan dat meer perspectief biedt dan dit mondiale crisismanagement? Een aanzet tot iets dat vergelijkbaar is met wat Amerika na 1945 heeft gedaan? Nog niets van gemerkt.

    • H.J.A. Hofland