Hoop op Afghaanse emancipatiegolf

Bij de Afghanistan-conferentie nabij Bonn kijkt de wereld met speciale interesse naar de rol die vrouwen gaan spelen in een toekomstige, hervormde Afghaanse maatschappij.

Geen burqa's, geen hoofddoekjes. Gewoon gekleed in spijkerbroeken en modieuze truien schreeuwt een groepje protesterende Afghaanse vrouwen, woonachtig in Duitsland, leuzen naar de top van de Petersberg, waar Afghaanse groeperingen een gemeenschappelijke noemer proberen te vinden voor een overgangsregering.

Schreeuwen naar een berg – het lijkt symbolisch voor de positie van vrouwen in de Afghaanse maatschappij. Maar wellicht hebben de gebeurtenissen van 11 september in de Verenigde Staten inderdaad positieve gevolgen voor tien miljoen onderdrukte vrouwen, tienduizend kilometer van Manhattan. ,,Wij willen laten zien dat het nu echt tijd is voor vrijheid van meningsuiting voor vrouwen, maar ook voor simpele zaken als het recht op werk en scholing, tegen onderdrukking en voor een leven zonder burqa'', zegt Leila, een Afghaanse vluchtelinge die al jaren in Keulen woont.

Het Afghanistan van het nieuwe millennium is niet alleen het verhaal van een samenleving die genoeg heeft van vechten volgens eeuwenoude tribale tradities, gebaseerd op macht, en veelal in stand gehouden door bloedwraak. Ten minste de helft van de bevolking vindt dat de revolutie die de afgelopen weken heeft plaatsgevonden, het startsein moet zijn voor een emancipatiegolf in een land waarvan zelfs veel mannen vinden dat het is blijven steken in de middeleeuwen.

Tienduizenden vrouwen in Afghanistan leven onder erbarmelijke omstandigheden, zo wilden de demonstranten in Königswinter nog eens laten weten. Tien jaar geleden waren vrouwelijke studenten aan de universiteit van Kabul heel normaal. Van de onderwijzers in Afghanistan was 70 procent vrouw; ongeveer de helft van de ambtenaren in Kabul was vrouw; 40 procent van de artsen in het land waren van het vrouwelijk geslacht.

Onder het Talibaan-bewind werden ze van de ene op de andere dag ontslagen en veroordeeld tot een leven binnenshuis, op straffe van stokslagen, of erger. Sommige vrouwen gingen ondergronds en stichtten illegale scholen om de meisjes, voor wie scholing verboden was, les te geven als vrijwilligster. Talloze vrouwen waren gedwongen te bedelen, omdat zij geen baan hadden, en vaak geen man. Afghanistan is na 23 jaar oorlog een land van weduwen. Alleen al in Kabul slepen zich naar schatting 50.000 weduwen door het leven.

De vier partijen die afgevaardigden hebben gestuurd naar de toekomstconferentie in het Duitse dorpje Königswinter hebben hun goede wil getoond: in de plenaire zaal in het Petersberg Hotel zitten ook vijf vrouwen die mee mogen praten.

Namens de voormalige koning sprak vrouwenactiviste Sima Wali, een émigrée die in de Verenigde Staten woont, gisteren de hoop uit dat er een echte verandering op gang komt in de Afghaanse maatschappij. ,,Ik heb de indruk dat de mannen hier serieus naar onze problemen willen luisteren', zei zij in de wandelgangen tegen journalisten.

,,Ik geloof niet dat wij hier alleen maar zitten als symbool', zei Fatima Gailani, adviseur van de zogenoemde Peshawar-groep van Pathaanse émigré's in Pakistan, in een gesprek met de BBC. ,,Iedereen is ervan overtuigd dat er echt iets moet veranderen aan de situatie van vrouwen in Afghanistan. De mannen gaven de verzekering dat dat gaat gebeuren.''

De geluiden klonken zoals het hoort op een eerste dag van een vredesconferentie, maar de demonstranten buiten het hotel waarschuwden ervoor dat de positie van vrouwen met het vertrek van de Talibaan niet automatisch zal verbeteren. Ook voor de opkomst van de Talibaan, in het midden van de jaren negentig, gingen de vrouwen in de tribale gebieden in het zuiden van het land verscholen achter burqa's en waren zij aan huis gekluisterd. Zij mochten alleen de straat op onder begeleiding van een mannelijk familielid.

In het begin van de jaren negentig, onder het regime van de mujahedeen, van wie er velen inmiddels voor de Noordelijke Alliantie vechten, waren vrouwen vrijwel vogelvrij verklaard. De mensenrechtenorganisatie Amnesty International waarschuwde recent al voor de slechte staat van dienst van leden van de alliantie op het gebied van vrouwenrechten.

Het enige verschil met het Talibaan-tijdperk was dat de Talibaan de ongeschreven regels institutionaliseerden en oplegden aan vrouwen in het hele land, ook in delen waar vrouwen zich voorheen vrij en ongesluierd over straat mochten bewegen. In conservatieve Pathaanse gebieden, en in delen van Pakistan, beschouwen veel vrouwen zichzelf nog steeds als tweederangsburger, en kleden zich volgens voorschriften die al honderden jaren gelden.

Ook voor de Talibaan aan hun opmars begonnen, ging slechts 20 procent van de Afghaanse meisjes naar school. Een organisatie voor vrouwelijke vluchtelingen en kinderen in New York riep alleen al om die redenen op tot het sturen van een internationale vredesmacht naar Afghanistan.

Typerend voor de diepgewortelde angst onder Afghaanse vrouwen is dat velen in Kabul zich nog steeds verschuilen achter de allesverhullende lichtblauwe burqa's, bang om te veel ophef te creëren bij de conservatieve mannelijke bevolking, niet wetend of het vertrek van de Talibaan hun revolutie werkelijk rechtvaardigt. Aangespoord om voor hun vrijheden te vechten, worden zij volgens waarnemers in Afghanistan in elk geval niet. Sinds het vertrek van de Talibaan uit Kabul werden volgens de berichten al twee vrouwendemonstraties ,,om veiligheidsreden' in de kiem gesmoord door militairen van de Noordelijke Alliantie.

Toch lijken de nieuwe machthebbers, althans een deel van hen, doordrongen van de noodzaak tot grondige veranderingen in de Afghaanse maatschappij. ,,Wij willen Afghanistan uit de middeleeuwen halen, en een plaats geven in de moderne wereld', zei Yunus Qanuni, de gematigde Tadzjiekse minister van Binnenlandse Zaken van de Noordelijke Alliantie, gisteren tijdens zijn openingsrede voor de conferentie in Königswinter.

En de wereld kijkt mee. De secretaris-generaal van de Verenigde Naties, Kofi Annan, sprak zich in een speciale boodschap aan de Afghaanse delegaties nadrukkelijk uit voor de rechten van vrouwen in het toekomstige Afghanistan. In een nieuwe regering, schreef hij, is het noodzakelijk ervoor te zorgen dat ,,groepen die vroeger uitgesloten waren, vooral vrouwen, volledig zullen deelnemen''.

    • Rob Schoof