Hete seks

De oorspronkelijke betekenis van leuk, schreef ik vorige week in deze rubriek, was `lauw'. Vervolgens werd het ook gebruikt voor `kalm, onverschillig'. Je kunt je dat goed voorstellen, want iemand die ergens lauw op reageert, maakt een kalme, onverschillige indruk. Verschillende lezers wezen erop dat de betekenis `kalm' nog voortleeft in doodleuk. Dat is juist, en dat geldt ook voor koudleuk en leukweg.

Veel lezers wezen er bovendien op dat lukewarm in het Engels `lauw' betekent. Zij vroegen zich af of er een verband bestaat. Dat bestaat inderdaad: beide woorden gaan terug op dezelfde Germaanse voorganger. In het Engels is de oorspronkelijke betekenis wel bewaard gebleven, in het Nederlands niet. Van leuk is het een kleine stap naar opleuken en ook die werd door veel lezers gezet. Vooral uit ergernis overigens, want met mij blijken veel mensen opleuken een debiel woord te vinden.

Vooral liefhebbers van Jiskefet schijnen te denken dat opleuken is bedacht door de makers van dit televisieprogramma. Kenners plakken daar soms een jaartal aan vast, namelijk 1996. Nou is het juist dat Van Binsbergen, Kerstens & Kamphuijs op 25 maart 1996 te zien waren in een sketch waarin het woord opleuken een belangrijke rol speelde, maar al aan het eind van de 19de eeuw werd dit woord gebruikt voor `opwarmen' en `opvrolijken'. Het Woordenboek der Nederlandsche Taal gaf in 1902 als definitie: ,,Uit zijne droevige stemming geraken, bijkomen, weer vroolijk worden. Eigenlijk: langzaam aan weer warm worden, `ontdooien'.''

Ergens tussen 1875 en 1900 kreeg leuk de betekenis `aardig, amusant, vrolijk, grappig', schreef ik. Ik baseerde me daarbij op herinneringen van lezers aan het taalgebruik van hun (groot)ouders. Er is nu een vroege schriftelijke bewijsplaats bijgekomen, met veel dank aan N.M. Visser Lenselink. In Mijn vertelselboek, een verhalenbundel uit 1892 die werd samengesteld door Johanna van Woude, staat op pagina 122: ,,(...) kleine Jet riep uit: `Hè, neen, pa, laten wij een rijtuig nemen, dat is veel leuker.' Tante Jet keek haar verbaasd aan en papa zeide: `Foei kind!' `Wat? Omdat ik leuk zeg? Dat doe ik altijd, 't is zo'n leuk woord.' `Nu, ik zou het mij maar afwennen, als ik jou was,' merkte haar vader op. `Hoe kan ik mij dat nu afwennen? 't Is nu eenmaal een gewoonte geworden'.''

Leuk in de betekenis `aardig' werd indertijd beschouwd als een onfatsoenlijk dialectwoord, ofwel een `vlegelwoord', zoals een lezer schreef. Wat mij in de overweldigende hoeveelheid reacties (zo'n honderdvijftig mailtjes, kaarten en brieven) opviel was dat leuk vooral not done was voor meisjes. Hetzelfde gold bijvoorbeeld voor lol en lollig. Een lezeres van 91 schreef: ,,Zelf mocht ik, evenmin als mijn zusje, het woord lollig gebruiken. Van mijn beide broers (gymnasiast en student) werd dat wel getolereerd. Zo was dat vroeger, al rebelleerden wij meisjes wel (maar niet openlijk).''

Een ander non-U woord, een woord dat niet door de upper class werd gebruikt, was jeuk. Maar was dit alles nu werkelijk alleen een kwestie van stand? En waarom was het vooral zo onfatsoenlijk voor jongedames om dergelijke woorden te gebruiken? Een vrouw van achter in de veertig had daar een interessante theorie over. ,,Ik ben opgegroeid'', schreef zij, ,,in een gezin waar de woorden lol, lollig en lusten (van eten) verboden waren, en ook de woorden leuk en jeuken (`je hebt kriebel', verbeterde mijn vader). Ook heet (van soep, zeg maar, of het weer) mocht beslist niet worden gebruikt. Volgens mij draait het allemaal om seks. Lol lijkt op lul, leuk en jeuk rijmen op neuk, en heet en lust zijn vanzelf erg vies.''

Ook andere lezers wezen in die richting. Zo schreef een vrouw van tachtig, die van haar ouders leuk of lol niet mocht zeggen (of schrijven!): ,,Het zal wel te maken hebben met onze kuise opvoeding. Die woorden konden makkelijk verkeerd verstaan worden.''

Leuk maakt deel uit van een groep woorden die uitdrukken dat iets `aardig' of `te gek' is. Dergelijke woorden zijn zeer sterk aan mode onderhevig, en sommige komen na decennia weer terug. Het is een complex geheel, maar de komende tijd zal ik proberen ze in kaart te brengen. Enkele voorbeelden zijn: cool, gaaf, ge(r)s, kek, knal, mals, mieters, ruig, tif, tof, vetcool en wous. Ik dacht dat lauw nieuw was, en ik vond het juist zo mooi dat de oudste betekenis van leuk daarmee terug was. Maar een meisje van elf mailde: ,,Het woord lauw is al eeuwen in de mode om het maar even zo te zeggen. Oftewijl u bent erg uit de mode. Als u meer naar jongeren zou luisteren, zou het u wel opvallen dat meer dan de helft van de kinderen waar u naar luisterd het woord lauw gebruikt.''

Ik kom hier nog op terug. Vraag: welke woorden gebruikt u of worden in uw omgeving gebruikt voor `cool', `te gek'. Vermeld s.v.p. waar en wanneer u dit woord heeft gehoord.

Reacties naar redactie Achterpagina of naar sanders@nrc.nl. Een samenvatting van de reacties is voortaan op zaterdag te lezen op www.nrc.nl

    • Ewoud Sanders