`Klonen is niet meer dan een procedure uit een kookboek'

Nadat het schaap Dolly gekloond was, ging in Amerika celbioloog Michael West bij een particulier bedrijf aan de slag met het killer idea van het inbrengen van een donorcel in de lege kern van een eicel. Gisteren claimde het bedrijf voor het eerst een menselijk embryo te hebben gekloond. West legde een lange weg af; hij begon zijn wetenschappelijke carrière met een poging de waarheid te bewijzen van het scheppingsverhaal uit de bijbel.

`Het is alsof iemand in het zwembad springt en er twintig jaar jonger uit komt.' Hoe deze verjongingskuur werkt, begrijpt Michael West ook niet precies. Maar dát het werkt, daarvan is hij overtuigd, en het is big fun. De kritieke stap: de techniek van therapeutisch klonen van cellen. ,,Het klinkt ongelooflijk, maar daarmee kan de klok van de levensduur van cellen in zijn beginstand worden teruggezet'', zegt West. ,,Wij zijn in staat een oude patiënt jonge cellen te geven die afkomstig zijn van hemzelf. Dit biedt ongekende mogelijkheden voor de bestrijding van ouderdomsziekten. We hebben hiermee een enorme gift voor de mensheid in handen.'' Aandoeningen die volgens West op deze manier binnen afzienbare tijd kunnen worden behandeld: hart- en vaatziekten, suikerziekte, Parkinson, artrose, immuunziekten zoals multiple sclerose, de ziekte van Crohn en aids.

De Amerikaanse celbioloog Michael West is chief executive officer van het biotechnologiebedrijf Advanced Cell Technology Inc. (ACT) uit Worcester, Massachusetts, dat gisteren bekendmaakte voor het eerst een menselijk embryo te hebben gekloond. Hij behoort tot de omstreden pioniers op het gebied van klonen, in de Verenigde Staten een politiek thema waar grote verdeeldheid over bestaat. ACT werd gisteren direct scherp veroordeeld door religieuze groeperingen en politiek leiders, zowel Democraten als Republikeinen. Gesproken werd van een moral breakdown en een verwerpelijke poging van de mens om de plaats in te nemen van God. ,,Ik ben geen voodoo-priester'', zegt West. ,,Ik ben wél emotioneel over dit onderwerp, omdat ik weet dat ik gelijk heb. Ik denk hier al twintig jaar 24 uur per etmaal over na.''

Michael West (48) heeft een opmerkelijke achtergrond. In zijn jeugd was hij actief binnen een orthodox-christelijk kerkgenootschap. Hij wilde aan de hand van de moderne wetenschap bewijzen dat het bijbelse verhaal van Genesis klopte. Het pakte anders uit. Hij kwam tot de conclusie dat niet het scheppingsverhaal, maar de evolutietheorie waar was. Zo raakte hij verzeild in de celbiologie. In 1990 zette hij het verhuurbedrijf voor vrachtwagens van zijn vader, waarvan hij de leiding op zich had genomen, om in een biotechnologiebedrijf, Geron. Geron richtte zich op onderzoek naar het verouderingsproces van cellen en naar stamcellen, de allereerste cellen die na een bevruchting ontstaan en die zich vervolgens ontwikkelen tot alle verschillende cellen waaruit het menselijk lichaam is opgebouwd. Stamcellen hebben het vermogen zich steeds opnieuw te delen.

In de jaren negentig werd her en der geëxperimenteerd met celtransplantatie. Begin 1997 werd in Schotland het eerste gekloonde dier, het schaap Dolly, geproduceerd. Die doorbraak zette West op het spoor waarnaar hij had gezocht. Hij noemt het een killer idea: een donorcel werd ingebracht in een eicel waar de kern was uitgehaald. Dat kan gebeuren met het doel een nieuw dier te klonen, maar ook om embryonale stamcellen te kweken en die te `oogsten' voor medisch-therapeutische toepassingen. West stapte over naar ACT, een biotechbedrijf in Massachusetts. Dit bedrijf, oorspronkelijk gespecialiseerd in het klonen van vee, ging zich onder zijn leiding toeleggen op het klonen van menselijke embryo's.

Vorig jaar september plaatste ACT een advertentie in de kranten van Boston waarin het jonge vrouwen vroeg om tegen vergoeding van vierduizend dollar eicellen af te staan. Zo'n zestig vrouwen reageerden en afgelopen winter werd bij hen een aantal eicellen klinisch weggehaald. Hiermee ging ACT aan de slag. De grote hoeveelheid benodigde eicellen is een van de problemen van de techniek; het succespercentage van het therapeutisch klonen is laag. West erkent dit, maar benadrukt tegelijk dat de techniek heel goed uitvoerbaar is. ,,Het is moeilijk zoals viool spelen moeilijk is, maar het is niet ingewikkeld. Het is geen rocket science. Wetenschappelijk gezien is het een procedure uit het kookboek.''

Medestanders roemen West als de wetenschappelijke wegbereider van het `eeuwige leven'. Tegenstanders beschuldigen hem ervan geflipt te zijn, een dr. Frankenstein die met elektrische schokjes nieuw leven in cellen probeert te scheppen. Maar kritiek en zelfs bedreigingen hebben West er nooit van weerhouden op te treden als pleitbezorger van therapeutisch klonen. Deze zomer was hij herhaaldelijk als deskundige aanwezig bij hoorzittingen van het Congres in Washington. Ook coördineerde hij een open brief om de mogelijkheden voor therapeutisch klonen te verruimen, ondertekend door 73 wetenschappers, waaronder 67 Nobelprijswinnaars.

Michael West heeft nauwelijks geslapen. Zijn vrouw is net bevallen van een drieling – en dat kost nachtrust. In een afgedragen poloshirt en donkere jeans zit hij in een werkkamer vol onuitgepakte dozen met papieren. ACT is gevestigd op de begane grond van een anoniem bedrijfsgebouw aan Innovation Drive in het biosciencepark van Worcester, een stadje met medische high tech naast traditionele industrie, anderhalf uur ten westen van Boston. Een nauwelijks zichtbaar naambordje in de hal verwijst naar het kantoor van ACT, een particulier gefinancierde, niet-beursgenoteerde onderneming, waar ongeveer vijftig mensen werken. Als het beleggingsklimaat beter is, wil het bedrijf naar de beurs om aandelenkapitaal aan te trekken.

Alle kloonactiviteiten van ACT vinden hier plaats. Een ervaren technicus van ACT kan volgens West per dag zo'n honderd celtransplantaties verrichten. Een vrouwelijke eicel wordt ontdaan van haar kern, vervolgens wordt een cel van een donor (een huidcel van achter het oor) in de kernloze eicel ingebracht. Door een elektrisch schokje wordt de huidcel met de eicel samengesmolten en na enkele uren begint de celdeling. Het verschil met een normale bevruchting van een ei- en een zaadcel is dat dit embryo uitsluitend chromosomen (erfelijk materiaal) bevat van de donor, geen enkele van de eicel. Het embryo is een kloon van de donor.

Met dit procedé kunnen dieren als schapen, koeien, geiten, apen of muizen worden gekloond èn menselijke embryo's met het doel stamcellen te kweken. Het unieke van stamcellen is dat ze zich later differentiëren in alle verschillende soorten cellen waaruit een lichaam is opgebouwd. Zo zou uit stamcellen bijvoorbeeld huid kunnen worden `gewonnen' voor mensen die dat nodig hebben omdat ze ernstig verbrand zijn. Menselijke stamcellen kunnen op verschillende manieren verkegen worden: uit beenmerg of de navelstreng, uit `restembryo's' na een IVF-behandeling in vruchtbaarheidsklinieken, en door celtransplantatie, het zogenoemde therapeutische klonen. Groot-Brittannië staat sinds vorig jaar, als eerste land ter wereld, onder strikte voorwaarden therapeutisch klonen toe. In Nederland heeft de Tweede Kamer onlangs de Embryowet aangenomen, die gebruik van embryo's uit IVF-klinieken voor stamcelonderzoek regelt en de weg opent voor therapeutisch klonen. Daarmee is Nederland het tweede land ter wereld waar dit wettelijk mogelijk wordt. ,,Groot nieuws!'', zegt medisch directeur Robert Lanza (44) van ACT opgetogen als hij dit verneemt. Hij is verrast dat over de Embryowet in Nederland zo weinig ophef is geweest. ,,Zo'n stap zou voorpaginanieuws zijn in de Verenigde Staten.''

In de Verenigde Staten heeft president Clinton federale steun voor onderzoek naar stamcellen van embryo's uit IVF-klinieken toegestaan, maar met president Bush kregen de anti-abortusbeweging en orthodoxe christenen invloed op de macht. De Republikeinen zijn verdeeld, maar in meerderheid tegen klonen. Deze zomer nam het Huis van Afgevaardigden een wetsvoorstel aan dat álle vormen van klonen verbiedt. Weliswaar maakt dit voorstel in de Senaat geen kans, maar de toon was gezet.

Op 9 augustus kondigde president Bush, balancerend tussen beginselvastheid en opportunisme, vanaf zijn ranch in Texas aan dat federaal geld gebruikt mag worden voor onderzoek aan reeds bestaande lijnen van stamcellen, maar niet voor de ontwikkeling van nieuwe stamcellen. Zo vervreemdde hij zich niet geheel van zijn christelijk-conservatieve pro-life-achterban, die een totaal verbod wenst omdat klonen voor hen gelijk staat met abortus en een klompje stamcellen met het begin van menselijk leven. Tegelijkertijd kwam hij tegemoet aan de druk van belangengroeperingen van patiënten, ook gesteund uit Republikeinse hoek, en van academische kringen om onderzoek op het gebied van stamcellen in de Verenigde Staten niet te blokkeren. Particulier gefinancierde onderzoeksprojecten naar stamcellen – zoals bij ACT – mogen gewoon doorgaan. Maar dat gebeurt vaak in samenwerking met instituten die door overheidsgeld gefinancierd worden – academische ziekenhuizen, universitaire laboratoria – en die zouden wel moeten stoppen.

Michael West is opgelucht dat president Bush het onderzoek met bestaande stamcellijnen niet heeft verboden. Maar hij vindt dat de Amerikaanse overheid minder in de ban zou moeten zijn van `fundamentalistische christenen' die stamcellen als het `nieuwe kwaad' beschouwen. Hij verwacht een politieke kentering naarmate duidelijker wordt hoe groot de mogelijkheden zijn om patiënten te helpen met stamceltherapieën. Deze mogelijkheden zijn tot op heden nog nergens in de praktijk bewezen.

,,De Republikeinse afgevaardigden hadden geen flauw benul waarover ze het hadden, toen ze alle vormen van klonen afwezen'', zegt Lanza. ,,Ze verbonden stamcellen met abortus, en hadden geen oog voor de toepassingen van stamcellen.'' Met behulp van therapeutisch klonen kunnen volgens hem patiënten worden geholpen die nu lijden onder de ontoereikendheid van bestaande behandelingen, bijvoorbeeld afweerreacties bij de transplantatie van een orgaan en het tekort aan donororganen. ,,De enige manier waarop dit kan worden opgelost, waarop we iets voor deze patiënten kunnen doen, is met therapeutisch klonen'', zegt hij. Ook zal stamceltherapie veel kunnen betekenen voor de kwaliteit van leven van oude mensen, meent West. ,,De manier waarop mensen op het ogenblik oud worden, is dieptreurig. Kijk maar eens in een verzorgingshuis, hoeveel ellende je daar ziet.'' Natuurlijk, het is niet meer dan uitstel van executie. Uiteindelijk sterven we allemaal, maar West (,,Wat is er zo fantastisch aan de dood?'') is ervan overtuigd dat hij het bestaan van mensen op hoge leeftijd kan veraangenamen.

Tegenstanders van therapeutisch klonen zijn van mening dat stamcellen beter op een andere manier verkregen kunnen worden, namelijk door ze direct te ontlenen aan het lichaam van een patiënt. Medische proeven lijken veelbelovend en in de Verenigde Staten zijn conservatieve politici, gesteund door de pro life-beweging, hiervan voorstanders. De Amerikaanse anti-abortusbeweging stelt dat experimenteren met embryonale stamcellen gelijk staat aan moord op een menselijk wezen. Onzin, vindt West. Het leven begint niet in een kweekschaaltje, maar bij de innesteling van de blastocyst, een klompje van tweehonderd ongedifferentieerde stamcellen, in de baarmoeder. Dat moment vindt twee weken na de bevruchting plaats. ,,Een schilfertje roos op je hoofd bevat meer menselijk leven dan een blastocyst'', stelt West. ,,Een blastocyst is cellulair leven dat nog niet heeft beslist of het een persoon wordt. Het debat moet dan ook niet gaan over de rechten van een blastocyst, zoals de anti-abortusbeweging eist, maar over de vraag in wat voor samenleving we oud willen worden.''

Persoonlijk maakt hij zich de meeste zorgen om genetische manipulatie, kunstmatige veranderingen in het genetisch materiaal van mensen. ,,Het is makkelijk bij mensen te doen - net als een woord veranderen met een tekstverwerker. Dan krijg je mensen met een bepaalde aangepaste eigenschap, die ze via hun geslachtscellen doorgeven aan volgende generaties.'' Hij kan zich voorstellen dat genetisch bepaalde defecten hersteld worden, maar daarvoor zouden strakke regels moeten worden opgesteld. In navolging van Groot-Brittannië zou in de VS een National Science Authority moeten worden opgericht, dat de grenzen moet vaststellen van wat wel en niet geoorloofd is. Hij moet er niet aan denken dat er genetisch gemodificeerde mensen worden gemaakt. ,,Je schept mensen die nooit eerder hebben bestaan, je versnelt de evolutie. In één generatie bereik je iets waarover de evolutie tienduizenden jaren zou doen. Daar moet je ongelooflijk voorzichtig mee zijn. Mijn overtuiging is: niet doen.'' Voor West, die ooit wetenschappelijk wilde bewijzen dat de schepping het werk van God was, ligt daar nu het punt dat de mens het domein van het goddelijke betreedt.