Geruisloze reus en saneerder

Hij was een rijzige koel-gereserveerde protestantse Noord-Duitser, die ook qua intellectueel niveau en bestuurlijk gewicht doorgaans boven zijn omgeving uittorende.

De vrijdag op 73-jarige leeftijd overleden Duitse oud-minister Gerhard Stoltenberg had zelfs ooit de kans bondskanselier te worden. Namelijk toen zijn CDU in 1969 voor het eerst in de naoorlogse geschiedenis in de oppositie belandde en op zoek moest naar een nieuwe leider. Dat zou uiteindelijk de taaie Helmut Kohl worden, de latere kanselier, een generatiegenoot die intellectueel en qua standing volgens velen de mindere was van Stoltenberg, maar die veel meer politiek instinct en Wille zur Macht had.

Stoltenberg had zijn kans op het kanselierschap niet willen grijpen. In plaats daarvan was hij naar de deelstaat Sleeswijk-Holstein teruggekeerd, waar hij 1928 in Kiel was geboren en waar hij in 1971 de absolute meerderheid veroverde en die tot 1982 behield als minister-president. De man die op zijn 29ste lid van de Bondsdag werd en als 37-jarige in 1965, onder kanselier Erhard, al voor de eerste keer minister was geworden in Bonn (voor wetenschapsbeleid), wist in Sleeswijk-Holstein als monument van degelijkheid groot prestige te verwerven.

Voor Kohl was juist dat prestige reden om de econoom, filosoof en historicus Stoltenberg in 1982 te vragen om in Bonn, waar de CDU/CSU weer aan de regering gekomen was, minister van Financiën te worden. De overheidsfinanciën waren in de knoei geraakt en de staatsschuld was onder SPD-kanselier Schmidt (1974-'82) tot (destijds) on-Duitse proporties gegroeid. Kohl had een goede keus gemaakt, want tot 1989 wist Stoltenberg, streng en zeer kundig, de openbare financiën zó te saneren dat de Bondsrepubliek mede in dat opzicht weer een reus in Europa werd. Zo gezien heeft Stoltenberg, die ook nog een belastingverlichting van toendertijd fantastische omvang wist door te voeren (40 miljard mark), de Bondsrepubliek een indrukwekkend stevig financieel fundament helpen geven voor de Duitse eenwording van 1989/'90.

Voor `eenheidskanselier' Kohl was Stoltenbergs succes ook daarom van groot belang geweest. Dat belette hem echter niet om hem om politiek-tactische redenen op Financiën te vervangen door Theo Waigel, de voorzitter van de Beierse CSU. Een rol speelde daarbij ook dat Stoltenberg uit Bonn te lang steun was blijven geven aan zijn opvolger in Sleeswijk-Holstein, premier Uwe Barschel, nadat die door Der Spiegel was ontmaskerd als een man die zijn SPD-tegenstander Björn Engholm liet bespioneren en zwartmaken.

Stoltenberg mocht in 1989 Defensie gaan doen, wat in de Duitse politiek vaak als moorddadige valkuil geldt. Dat zou ook in zijn geval blijken. Weliswaar wist hij op Defensie op zijn `geruisloze' manier veel te doen aan integratie van de legers van West- en Oost-Duitsland, maar in 1992 bleek hij in de omgang met de Bondsdag even iets te `geruisloos' geweest over de levering van tanks aan Turkije. Wat betekende dat het politieke doek definitief voor hem viel.

    • J.M. Bik