Alle politici houden van een verkleedpartij...ook de kroonprins en zijn verloofde...hopend op spontane steun van het volk

Er is iets vreemds aan de hand met Nederlandse nationale politici: zo gauw zij de vierkante kilometer rond het Binnenhof hebben verlaten, krijgen zij de onbedwingbare neiging zich te verkleden. De alledaagse blauwe of grijze politicussenuitmonstering wordt dan vaak vervangen door een andere dracht. Het meest sprekende voorbeeld ligt nog vers in het geheugen: beelden van een mistroostig ogende minister-president Wim Kok eind oktober op bezoek met zijn partijgenoot minister Eveline Herfkens (Ontwikkelingssamenwerking) in Pakistan met een tulband op zijn hoofd.

Maar de voorbeelden zijn legio: eerder galoppeerde Kok per kameel door de Ethiopische woestijn toen hij daar op bezoek was bij Nederlandse vredeshandhavers. Beeldbepalend was ook het optreden van minister van defensie Frank de Grave met een granaatwerper op zijn rug of zogenaamd speurend naar landmijnen op de Balkan. Vers op het netvlies liggen verder nachtelijke beelden van minister van Verkeer Tineke Netelenbos en staatssecretaris Gijs de Vries van Rampenbestrijding met witte veiligheidshelmpjes in een tunnel in de buurt van Rotterdam.

In de film over de campagne van de Pvda van 1998, De keuken van Kok, werd deze neiging tot politieke travestie met name verbeeld door toenmalig fractievoorzitter van de PvdA Jacques Wallage, die nu eens in een schort achter de kassa, dan weer met blauwe oorkleppen op aan de lopende band stond. Maar recenter zijn beelden van hossende ministers in boerenkiel met carnaval ergens in het zuiden of zeilende bewindspersonen met ontbloot bovenlijf op de Friese meren. D66-fractievoorzitter Thom de Graaf heeft op zijn persoonlijke website een fotoalbum opgenomen waarin hij zichtbaar is in drie hoedanigheden: als politicus in jasje-dasje tijdens een interview met een actualiteitenrubriek, in wadlopersuitrusting, en als varkensboer in blauwe overall en wit petje.

Het verschijnsel kan ook wat ruimer genomen worden: de New Yorkse burgemeester Giuliani liep na de aanslag op het WTC het liefst rond in spullen van de brandweer. En de staatshoofden van landen rond de Pacific lieten zich op hun recente topontmoeting in Shanghai gedwee in kleurige zijden mandarijnenjasjes hijsen.

Het opmerkelijke van dit verkleedgedrag valt met name op wanneer de beroepsgroep van de politici vergeleken wordt met andere beroepen: een kok zal er niet over peinzen een conducteurspak aan te trekken, net zo min als een rechter zijn toga zal verruilen voor een politieuniform of een verpleegster haar witte katoentje voor een stewardessenpak. De vraag is dus: ontbreekt het politici wellicht aan een duidelijke door middel van kleding uit te drukken beroepsidentiteit?

Een reden kan natuurlijk ook zijn dat de eigen beroepskleding voor ministers, met steken, sjerpen en jacquets ergens in de tweede helft van de vorige eeuw in onbruik is geraakt. Hetzelfde is het staatshoofd overkomen: alleen tijdens de inhuldiging kan de Nederlandse koning zich nog vertonen in hermelijnen koningsmantel en kroon. Daarbuiten kan het staatshoofd (als het een man is) zich hoogstens bij officiële gelegenheden in een militair uniform hullen, maar ook dat is oneigenlijk. Wat verkleedgewoonten betreft behoort de kroonprins dus tot de beroepsgroep van politici. Zoals duidelijk werd uit het vorige week door de Rijksvoorlichtingsdienst verspreide foto-album van Willem-Alexander en zijn verloofde Máxima Zorreguieta zijn ook zij op zoek naar een vervangende beroepsidentiteit. Op de foto's is het paar beurtelings afgebeeld als modellen voor een breimodeblad, of als een balletduo met boordloze zwarte hemden, of een beetje als glossy filmsterren.

Overigens is deze flirt met de burgerij niet iets nieuws voor het Huis van Oranje. Zoals bijvoorbeeld blijkt uit Fasseurs biografie van koningin Wilhelmina, liet haar moeder haar – net als Willem-Alexander en Máxima onlangs hebben gedaan – een toer maken door het land om het volk te laten wennen aan de toekomstige vorstin. Bij die gelegenheid liet de jeugdige Wilhelmina zich fotograferen verkleed als een Fries boerinnetje. Het is niet bekend of dit heeft bijgedragen aan haar populariteit.

De vermoedelijke reden waarom politici buiten het Binnenhof pronken met andermans kleren is, zo meent communicatieadviseur Ton Elias, dat zij veronderstellen dat de doorsnee kiezer dat op prijs stelt. ,,Vermoedelijk is dat waar'', zegt Elias, ,,Maar ik ken geen wetenschappelijk onderzoek waarin dit wordt aangetoond.'' Elias denkt dat een politicus in een overall door de meeste mensen wordt waargenomen als ,,niet stijf''. ,,Ik vind dat dus niet iets om schamper over te doen.'' En over de koninklijke fotoreportage zegt Elias dat daar ,,geen onvoorstelbaar goed doordachte RVD-campagne achter gezocht moet worden''. ,,Ik denk eerder dat het gewoon de ideeën zijn van de fotograaf, van RVD-directeur Eef Brouwer en niet te vergeten het staatshoofd.''

Peter Kramer, oud directeur Voorlichting op het ministerie van Verkeer en Waterstaat, meent overigens net als Elias, dat er een verschil is tussen verkleedpartijen die min of meer worden opgedrongen, zoals de tulband van Kok, en `spontane' acties van politici. ,,Het gaat fout, wanneer politici dingen doen die niet in overeenstemming zijn met hun imago. En daarom is het dus de kunst om er achter te komen wat je imago is. Want die kan nog wel eens zeer afwijken van wat de politicus zelf dacht dat zijn imago was.'' Een goed adviseur moet er volgens Kramer dus achterkomen ,,wat het imago van zijn baas is''. ,,En adviseren om in voorkomende gevallen bepaalde dingen te laten. Maar dat is niet simpel, want het is ook weer slecht om de spontaniteit geheel te doden.''

Thom de Graaf kan zijn foto's beter niet op internet plaatsen, vindt Kramer. ,,Hij denkt wellicht dat hij een te stijf imago heeft. Maar het is de vraag of mensen dat erg vinden. Kijk naar Bolkestein, die vertoonde helemaal geen fratsen, maar won redelijk wat stemmen.'' En Elias zegt ,,wanneer ik politici in hun campagne zou begeleiden, quod non, zou ik eerst eens onderzoeken wat kiezers ervan vinden dat zij zich verkleden.''

De Tweede Kamer behandelt deze week de begrotingen van ministeries van OC&W en van Landbouw