Staatstelefonie

KPN, het nationale telefoonconcern, gaat nieuwe aandelen uitgeven. Nog niet zo lang geleden zou zo'n bericht met gejuich zijn ontvangen. KPN was sinds het begin van de privatisering, zomer 1994, een populair aandeel bij kleine beleggers en zij keken vergenoegd naar de almaar stijgende beurskoers van het nationale telefoonbedrijf. Maar het is anders gelopen en nu is de aandelenuitgifte onderdeel van een breder pakket aan reddingsmaatregelen om te voorkomen dat KPN komt te staan voor `kopje onder'.

Het telecombedrijf gaat gebukt onder een schuldenlast van 23 miljard euro (50 miljard gulden). Ter vergelijking: dat is evenveel als tien procent van de hele Nederlandse staatsschuld. Het is de erfenis van de expansietijd, toen KPN onder leiding van topman Wim Dik alles kocht wat los en vast zat aan telecom. Zoals E-Plus, het Duitse mobiele net, de duurste kat-in-de-zak die ooit door een Nederlands bedrijf is gekocht. Volgend jaar zullen hierop tientallen miljarden guldens worden afgeboekt. Dat dit verlies niet dit jaar wordt genomen heeft alles te maken met de penibele financiële situatie waarin KPN verkeert. Eerst moet de aandelenuitgifte zorgen voor geld in de kassa.

Dik is de dans ontsprongen, zijn opvolger Smits hield het slechts kort uit en nu mag de nieuwe topman, Scheepbouwer, de boel saneren. In de Nederlandse ondernemerscultuur past het trouwens dat Smits lid blijft van de raad van bestuur en dat Scheepbouwer bestuursvoorzitter kon worden hoewel hij eerder als lid van de raad van commissarissen toezicht hield op de directie. Hij wist dus van de zeperds.

Scheepbouwer is doortastend begonnen. Hij heeft massaontslagen aangekondigd en een bevriezing van de salarissen. Voor zichzelf heeft hij een optieregeling bedongen die buiten proporties is. Dit zet niet alleen kwaad bloed bij het personeel, maar ook bij particuliere beleggers.

De verontwaardiging over Scheepbouwers optiepakket is begrijpelijk, maar het is niet de hoofdzaak in het KPN-drama. De kern is de aandelenuitgifte van vijf miljard euro. Deze wordt gegarandeerd door een bankenconsortium in samenspraak met de Nederlandse overheid. De staat bezit nog altijd eenderde van de aandelen en zal eenderde van de nieuwe aandelen kopen voor 1,7 miljard euro (3,74 miljard gulden). Het staatsaandeel in KPN blijft aldus gelijk en `Brussel' heeft laten weten dat deze kapitaalinjectie is toegestaan. De Europese flank is in het geval-KPN dus afgedekt, maar toch knaagt er iets. Was `paars' niet het kabinet van de privatisering en waren de VVD'ers Zalm en Jorritsma niet de kampioenen van de marktwerking en het particulier ondernemerschap?

Het kabinet had ook tot een ander besluit kunnen komen en de nieuwe aandelenuitgifte aan zich voorbij laten gaan, zodat de staatsdeelname zou verwateren naar 17 procent. Het is de vraag of de banken dan tot de emissie bereid waren geweest. In dat geval had zich een scenario kunnen ontrollen van KPN dat uitstel van betaling moet aanvragen en zou worden overgenomen door een buitenlandse concurrent. Dat was de werking van de markt geweest. Maar dit hebben de betrokken bewindslieden niet gewild of niet aangedurfd wellicht met het oog op de komende verkiezingen, waarin zij niet graag als de hardvochtige executeurs van de uitverkoop van KPN te kijk zouden worden gezet.

Daar komt bij dat de overheid als grootaandeelhouder alle belang heeft bij een aantrekkende beurskoers van KPN. Als de emissie succesvol is, vermindert deze de schuldenlast van KPN en dat vergroot de kans op herstel van de koers. De overheidsdeelname aan de nieuwe aandelenuitgifte is dus tevens een gok op toekomstige koerswinst. Want het blijft nog steeds het doel van de overheid op termijn haar belang in KPN af te stoten.

De afweging is derhalve een financiële Catch-22: wat je ook doet, het is nooit goed. Hieruit kan wel een les worden getrokken. Een minderheidsbelang is de slechtste van alle denkbare posities voor de overheid. De staat had KPN volledig kunnen renationaliseren of zijn aandeel volledig moeten verkopen. Nu wordt men geconfronteerd met de gevolgen van falend management in het verleden. Het mag officieel geen staatssteun heten, maar de staat houdt KPN overeind. Zalm zal daar een betere reden voor moeten geven dan dat hij op die manier hoopt een hogere beurskoers voor zijn aandelenpakket KPN te kunnen krijgen. De schatkist is geen beleggingsfonds en de belastingbetalers zijn geen wilde speculanten.