Lieve blonde jongens en de lust tot doden

In de documentaire `First Kill' van Coco Schrijber en Sander Snoep vertellen Vietnamveteranen over de roes van het doden. Snoep: `Je kunt zo'n man niet als psychopaat afdoen.'

First Kill van Coco Schrijber is een van de twee Nederlandse documentaires die op het IDFA meedingen naar de Joris Ivens Award. First Kill gaat over oorlog. Schrijber praatte met Vietnamveteranen over oorlog op een manier die het moralisme voorbij probeert te gaan. Veel veteranen blijken het doodschieten van mensen fantastisch te hebben gevonden.

Eén veteraan vertelt dat vechten een grotere roes geeft dan welke drug ook. Een ander, Billy Heflin, vertelt met weemoed over de oren die hij van dode Vietnamezen afsneed en aan een riem om zijn middel hing. Schrijber (40) wil alleen over haar eerste lange documentaire praten in gezelschap van co-scenarist, cameraman en editor Sander Snoep (42). Over de belangrijkste vraag van de documentaire schuilt er in ieder mens een moordenaar? zijn ze het nog steeds niet eens.

Een van de eerste dingen die de film laat zien is een varken dat een kogel door zijn kop krijgt. Waarom begint de film daarmee?

Schrijber: ,,Ik wilde met een beeld beginnen dat net als een schilderij van Francis Bacon schoonheid en oorlog samen laat komen.'' Snoep: ,,Je ziet de varkenskop in slowmotion neervallen omdat vertraging elke gebeurtenis esthetisch maakt. Daar begint de verwarring. Mag ik dit mooi vinden? Het is eigenlijk afschuwelijk.'' Schrijber: ,,In tweede instantie moet je in het varken een mens zien. De varkenskop verwijst naar de beroemde foto van Eddie Adams, die ook in de film zit, uit 1968 waarop een Zuid-Vietnamese generaal een Viet Cong-gevangene executeert.''

Er zitten meer beelden in de film die het onderwerp van de film op een afstand verbeelden. Als Billy Heflin over zijn vrijwillig aangenomen werk als `tunnelrat' spreekt, zien we hem in een rolstoel door een soort metrotunnel rijden.

Snoep: ,,Gruwelijke verhalen kunnen de meeste mensen wel aanhoren, bij gruwelijke beelden haken mensen veel sneller af. We wilden voorkomen dat mensen hun hoofd zouden afwenden.'' Schrijber: ,,Dan zouden we ons doel voorbij schieten. De beelden in deze film moeten je eigen fantasie stimuleren.''

Waarom hebben jullie juist Vietnam gekozen om over oorlog te praten?

Schrijber: ,,Ik kreeg het idee voor de film toen ik op vakantie was in Vietnam en net als veel andere toeristen de oorlog `meepikte'. Opeens besefte ik hoe raar het was om dat te doen. Jonge jongens citeerden voortdurend uit Apocalypse Now. De belangrijkste reden om ons op Vietnam te concentreren is voor mij dat tot aan die oorlog de Amerikanen altijd de goeden waren, zij waren de engelen die ons uit de Tweede Wereldoorlog redden. Maar in Vietnam gingen gewone blonde lieve aardige jongens zich helemaal te buiten aan de gruwelijkste bloedbaden. Daarom was die oorlog een keerpunt. Daar zag je dat het kwaad ook in ons zit, hoe banaal dat ook klinkt. Het verschil tussen goed en slecht was daar helemaal weg.'' Snoep: ,,Vietnam was de eerste en misschien wel de laatste oorlog waarbij journalisten carte blanche kregen voor hun verslagen.''

Een van de interessantste opmerkingen uit de film is dat de beelden op de Amerikaanse televisie de oorlog niet hebben verkort, zoals vaak wordt beweerd, maar verlengd.

Schrijber: ,,Een van de veteranen geeft toe dat hij naar Vietnam ging uit nieuwsgierigheid. Hij zag op de televisie dat mensen baby's doden en wilde dat wel eens in het echt zien.

Waarom hebben jullie geen Vietnamezen geïnterviewd?

Schrijber: ,,Je moet een keuze maken.''

Maak je zo de Vietnamezen niet tot een abstractie? Het lijkt nu net of de Amerikaanse soldaten geen mensen doodden maar, bijvoorbeeld, varkens.

Snoep: ,,Voor de soldaten was de vijand inderdaad iets abstracts. We hebben wel geprobeerd Vietnamese veteranen te interviewen, maar Vietnam is nog steeds een communistisch land. De soldaten kunnen niet openlijk praten.'' Schrijber: ,,Fotograaf Eddie Adams vertelde dat de man die op zijn beroemde foto de trekker overhaalt, generaal Loan, op sterven lag. Adams wilde graag dat we met hem praatten, hij heeft het gevoel dat hij het leven van Loan heeft vernietigd. Volgens Adams was de executie gerechtvaardigd. Loan overleed voor we hem konden spreken.''

First Kill werd pas in de competitie opgenomen toen de documentaire van Claude Lanzmann over Sobibor afviel. Volgens festivaldirecteur Ally Derks komt veteraan Billy Heflin te prominent in beeld. Zij vindt hem niet exemplarisch voor de Amerikaanse soldaten in Vietnam.

Snoep: ,,Het gaat om of je je kunt distantiëren van moordenaars. Ik weet niet of iedereen tot moorden in staat is. Maar je kunt Billy niet als een psychopaat afdoen.'' Schrijber: ,,Hij heeft wel spijt van wat hij gedaan heeft maar geeft ook toe dat hij het lekker vond.''

First Kill gaat ma 26 20.00u in premieère in City in Amsterdam, en is daarna te zien: wo 28 10.00u, do 29 15.45u en vr 30 22.00u in Lux, Nijmegen.

    • Bianca Stigter